Ergen kızlarda, güzelliklerini daha belirgin hale getirebil­mek için göz çevresi ve kirpiklere makyaj amacıyla sürülen maddelerin kaliteli olması gereklidir. Tersi durumda göz çevresinde ve yüzde alerjik ya da mikrobik sorunlarla karşıla­şılabilir.

Makyaj yapılıyorsa her akşam yatmadan önce göz çevre­sinde ve yüzdeki makyaj artıkları uygun solüsyonlar kullanı­larak ya da su ve sabunla muhakkak temizlenmelidir. Kulağa küpe takılacaksa alerji yapma özelliği çok az olan altın ya da gümüş tercih edilmelidir. Kulak deliği açılırken kullanılan delici aletin ve ardından takılan ipin ya da halkanın mutlaka mikropsuz olması gerekir. Aksi takdirde kulak memesi ilti­hapları oluşabilir. Hepatit, AİDS gibi hastalıklar bulaşabilir.

Yüz temizliği, her sabah kalkıldığında yapılmalıdır. Sa­bunlar uygun Ph içeren, kokulu olmayan düz sabunlar ol­malıdır. Aknesi olanlar için sabah yüz temizliği daha da önemlidir.

Genital bölgedeki kıllar testosteron etkisinin sonucu olup sert ve kıvrımlı kıllardır. Kıllı deride ter bezleri çok fazla sa­yıdadır. Bu nedenle terleme ve terleme sonrasında koku çok daha rahatsız edici olabilir. Ayrıca terlemeden dolayı kirlen­me ve cildimizde mikropların yerleşmesi çok daha kolay ol­maktadır. Mikroorganizmaların bu bölgeye yerleşmesi sonu­cunda kaşıntı, kızarıklık, ısı artışı gibi iltihabi belirtiler orta­ya çıkabilir. Sık banyo yapılarak dış genital organ ve koltuk altı temizliği sağlanmalıdır veya bu bölgeler suyla temizlen­melidir. Uzamış tüyler temizlenmelidir.

İlk adet kızlar için her zaman ürkütücü olur. Memeler ge­lişmeye başlayıp ergenliğe girildiğinde anne veya yakın bir akraba kız çocuğuna âdet göreceğini ve neler yapması gerek­tiğini anlatmalıdır. Ergen kan lekesinin ne olduğunu bilmez­se heyecanlanıp telaşa kapılabilir. Utanıp çekinebilir. Âdet kanaması yaklaşık ayda bir defa, 21-35 gün aralığında olur. Âdet süresi de 3-7 gün arasında değişir.

Adet başlangıcında hafif bir karın ve kasık ağrısı, uyku ha­li, yorgunluk, halsizlik ve sinirlilik, baş ağrısı olabilir. Östrojenin su tutucu özelliğinden dolayı oluşan ödem baş ağrısı­na yol açar. İlk gün biraz daha fazla karın ağrısı ve daha ko­yu renkli kanamalar olabilir. Âdetler ağrılı olabilir ve ilk bir­kaç yıl düzensiz görülebilir. Bu tamamen fizyolojik bir olay­dır, hormon düzeninin tam olarak oluşmamasına bağlıdır. Ergen kız âdet döneminde yanlış inanışlardan uzak durmalı­dır. Örneğin, âdet döneminde banyo yapmanın sakıncalı ol­duğu yanlış bir inanıştır. Ancak özellikle âdet döneminde kızlar su dolu bir küvette banyo yapmamalıdır. Çünkü bu kolaylıkla genital organ enfeksiyon oluşumuna yol açabilir. Ayakta veya taburede oturarak banyo yapılmalıdır. Eğer banyo olanağı yoksa, dış genital organlar temizlenmelidir. Bunun nedeni, âdet sırasında rahimden gelen kanın pette birikerek mikroorganizmaların üremesi için çok uygun bir or­tam oluşturmasıdır.

Kız çocukları tuvalet temizliğini önden arkaya doğru yap­malıdır. Bu, idrar yolu çıkışının anüsteki mikroplarla enfekte olmasını önlemek için gereklidir. Âdet döneminde uterus iç duvarının atıldığı ve mikropların böyle bir ortama rahatlıkla yerleşebileceği bilinmektedir. Bu nedenle, çamaşır içine konu­lan ve kanı emmesi istenen materyalin temiz olması gerekir.

Ped ve bez kullanımında nelere dikkat etmek gerekir?

Adet döneminde kullanılmak üzere üretilmiş özel pedler bu­lunmaktadır. Pedler bir kullanımlık ve temizdir. Külot içine yerleştirilen bu pedler kanı emerek iç çamaşıra geçmesini ön­ler. Daha sonra atılan bu pedlerin 6 saatten uzun kullanılma­ması tavsiye edilmektedir. Gece kullanımına veya kanamanın fazla olduğu durumlara yönelik özel pedler de mevcuttur.

Pedler açıkta taşınmamak ve özellikle dış üreme organla­rına temas edecek yüzü temiz tutulmalıdır. Pedi kullanma sı­rasında el temiz olmalı ve dış üreme organına temas edecek yüzüne elle temas edilmemelidir. Pedler suda erimeyen ma­teryaldir, o nedenle çevre kirliliğine yol açmamak için tuva­letlere atılmamalıdır.

Kırsal kesimde ped kullanılmayan yörelerde âdet dönem­lerinde bez kullanılmaktadır. Bu amaçla kullanılan bezler sı­vı emici pamuklu kumaştan olmalı, kenarları bastırılarak özel hazırlanmalı ve kanın dışarı akmasına engel olmalıdır. Âdet kanamasıyla kirlenen bez yıkanırken çamaşır suyunda bekle­tilerek mikropların ölmesi sağlanmalıdır. Bezlerin iyice duru­lanması, durulandıktan sonra da ütülenmesi gerekir. Bezle­rin değiştirilmesi de pedler gibidir, ancak bez kanı dışarı ve­rebileceğinden iç çamaşırları ıslatabilir. Ergen kızlar bu yön den dikkatli olmalıdır.

Pamuk kullanımı âdet kanaması için kesinlikle önerilmez. Pamuk çok çabuk ayrılıp, iç genital organlara yapışabilir. En­feksiyon kaynağı olabilir. Mutlaka kullanılmak isteniyorsa, temiz bir gazlı beze sarılarak kullanılmalıdır.

Ülkemizde tampon kullanımı da yaygınlaşmıştır. Tam­pon; vajina içine yerleştirilen ve vajinadan dışarıya doğru sar­kan bir ipi olan, adet kanını emen özel bir materyaldir. Ya­pımında, parçalara ayrılmayan ve özel işlemden geçirilmiş pamuk kullanılmaktadır. Kullanım öncesi eller mutlaka yı­kanmalıdır. Tampon hiçbir yere değdirilmeden kullanılmalı­dır. Uygulama sırasında enfeksiyon riski bakımından dikkat­li olunmalıdır. Tampon vajinada en fazla 6 saat kalmalıdır.

İlk adetin, yani menarşın ortalama yaşı 12,5 ‘tur, ancak 10-14 yaşlan arasında da görülebilir. İlk adet yaşı sosyoekonomik durumun iyileşmesi, beslenme durumunun düzelmesi gibi nedenlerle daha erkene çekilmiştir. Türkiye’de ilk adet artık ortalama 11,5 yaş civarında görülmektedir.

Normal menstüral siklus 28 günde bir (21-45 gün arası) olur, 3-7 gün sürer ve 30-40 mi kan kaybedilir. Bir genç kız meme gelişiminden sonraki 5 yıl adet görmemişse amenore (adet görememe) tanısı ile incelenmelidir.

Adet gören bir kızın 3 siklus arka arkaya âdet görmemesi veya en az altı ay adet görmemesi yine amenore kabul edilip tetkik edilir. Nedenler arasında kızlık zarının kapalı olması, vajenin doğumsal yokluğu, değişik hormonal ve kronik has­talıklar sayılabilir.

Ergenlik dönemindeki bir diğer önemli olay “dismenore” dediğimiz ağrılı adetlerdir. Bu ağrı hiçbir organik nedene bağlı değildir ve ilk adetten birkaç ay sonra başlar. Yaklaşık kızların yüzde 45-60′ında ağrılı âdetler görülmekte ve yüzde 10′unda yatağa bağlayacak kadar şiddetli olmaktadır.

En önemli nedeni; prostoglandin olarak adlandırılan da­mar genişletici maddenin rahim adalesi içinde birikmesidir, ayrıca psikolojik etkilenmeler de söz konusudur. Prostoglan­din salgılanmasını baskılayan antiinflamatuar ilaçlar (ibuprofen, naproksen gibi) âdet başlangıcından itibaren verilmelidir.

Ağrılı adeterde, adet başlangıcında alınacak ve adet süre­since devam edilecek ilaçlar çocuğu rahatlatır. Bir süre son­ra ağrılı âdetler kendiliğinden geçer. Ağrılı adetler ihmal edilmemelidir, çünkü bazen ağrılar o kadar şiddetli olur ki, okul başarısını olumsuz etkiler ve sınavlarda başarısızlığa se­bep olur.

Ayakların yıkanması, gerek terin neden olduğu kokunun gerekse mantar, bakteri gibi mikroorganizmaların ve alerjik hastalıkların önlenmesi için gereklidir. Ayaklar düzenli ola­rak yıkanmalı ve her yıkamadan sonra havluyla iyice kurulan­malıdır. Ayak sağlığı için pamuklu çoraplar daha uygundur.

Banyo yapmak deri yüzeyinde bulunan mikropların, kir­lerin, terin uzaklaştırılması ve dökülen yüzeysel hücrelerin atılması için gereklidir. Banyo yaparak hem beden temizle­nir, hem de ruhsal temizlik sağlanır. Banyo zindelik ve mut­luluk verir. 30-40 derece civarında sıcaklıkta, su ve sabun kul­lanılarak deri ovulmak ve kir atılmalıdır. Her banyodan son­ra iç çamaşırı değiştirilmelidir.

Ergenlerin giyecekleri çok dar olmamalı ve mümkün ol­duğunca teri emebilen, alerji yapmayan doğal maddelerden üretilmiş olmalıdır. Dar giyecekler aşırı terleme ve hareket kısıtlığına yol açarken, terin emilimini de önlerler. Giyecek katları arasında hava dolaşımının engellenmesi, bakteri ve mantar üremesini kolaylaştırır. Su geçirmeyen, nemi emme­yen giyeceklerin sürekli kullanılması da aynı etkiyi yapar.

Sivilceler veya tıbbi adıyla akneler ergenlik döneminde sık rastlanılan sorunlardan biridir. Bu dönemde kız ve erkekler çevreleri ve yaşıtları tarafından beğenilme arzusu içindedir. Aknelerin oluşumu görünümlerini bozar ve kişisel güven kaybına yol açar. Aslında ergenlik döneminde akneler yüz, sırt ve göğüste az veya çok sıklıkta ortaya çıkabilir ve mikrop kapmazsa, yani enfekte olmazsa kendiliğinden geçer. Özel­likle, 20 yaşından sonra kendiliğinden geçme eğilimi vardır. Akneler kızlarda daha çok görülür.

Ergenlik sivilcesi (akne) gelişiminde birçok etmen rol oy­nar. Genetik yapı bunlardan biridir. Ailesel yatkınlık söz ko­nusudur. Ailesinde şiddetli aknesi olan gençlerde daha sık gözlenir. Akne, kıl folliküllerinin uçlarının ergenlikte artma­ya başlayan testosteron hormonuyla tıkanması ve ölü deri epitel hücrelerin, yağ ve kılların birikimi sonucunda ciltte oluşan kabarıklıklardır. Ergenlikte salgılanmaya başlayan seks hormonları nedeniyle yağ bezi üretiminde artış olur, za­ten kısmen kapalı olan gözeneklerde yağın da birikmesiyle tıkaçlar oluşur. Tıkaçlar yüzünden deriye açılamayan ve art­mış yağ üretimi nedeniyle gerilen folliküller patlayarak, deride iltihabi reaksiyonun daha da artmasına yol açarlar.

Besin maddeleri içindeki yağlı gıdaların ve çikolatanın, kuruyemişin akneyi artırdığı söylense de bu konuda kesin kanıt yoktur. Akneyi artıran en önemli faktör strestir. Stres kortizon salgılanmasını artırır. Kızlarda âdet öncesinde de akneler artar. Ergen fazların yüzde 70′inde akne görülür. Kullanılan kozmetikler akneyi artıran bir başka etmendir. Gece kremi gibi yağlı nemlendiriciler de akneyi artırır. Oral kontraseptiflerin de (doğum kontrol hapı) akneyi artırıcı et­kileri vardır.

Akne en sık yüzde ve sırasıyla sırt, göğüs ve omuzlarda görülür. Yüzde en çok yanak, burun, alın ve çenede görülür. Akne daha çok yağlı ciltli (seboreli) ergenlerde görülür. Ak­neleri sıkarak temizlemek önerilmez, çünkü kıl follikülü pat­layabilir ve derideki iltihabi reaksiyon artar; sonunda ciltte iz kalır. Ayrıca mikrobik olmayan sivilceler iltihaplanabilir. Yü­zü yıkamak, deri üzerindeki yağ miktarını azaltır. Deri üze­rindeki yağın azalmasının temizlik hissine neden olması ve yağlı görünüşü düzeltmesi önemlidir. Aknesi olan her ergen, yüzünü kuruluğa imkân vermeyecek şekilde kremli sabunlar­la veya nötral Ph temizleyicilerle günde 2-3 kez yıkamalıdır.

Aknesi olan ergenler için özel bir cilt bakımı söz konusu değildir; hatta kozmetik kullanımı akne sorunlarını artırabileceğinden, aknesi olan bireylerin bu konuda daha seçici davranmaları gerekir. İltihaplanmış sivilceler uygun tedavi edilmezse iz bırakır. Bu durumda bir dermatolog desteği gerekir.

Erkek ergenlerdeki meme büyümesine jinekomasti diyo­ruz. Buna 10-16 yaş arasındaki çocuklarda yüzde 40 civarında rastlanır. En sık 14 yaşında yüzde 65 oranında tespit edilmiş­tir. Ergenlik jinekomastisi, vakaların yüzde 75′inde 2 yılda, yüzde 90′ında 3 yılda kendiliğinden geçmektedir. Kalıcı oran yüzde 10′dan azdır. Nedeni, erkeklerde de mevcut olan dü­şük miktardaki östrojene karşı meme dokusunun hassasiyeti­nin artması ve büyümesidir. Obezlerde daha sık rastlanır. Er­genlere kilo vermeleri tavsiye edilir, meme büyümesini önle­mek ve küçültmek için bazı ilaçlar kullanılabilir. Çok fazla büyük ve psikolojik sıkıntı yaratan durumlarda, geç ergenlik döneminde plastik cerrahi operasyonuyla yağ dokusu aldırılabilir (en son çare olarak).

Ayrıca bazı ilaçlar, beyin tümörleri, karaciğer hastalığı gi­bi bazı kronik hastalıklar jinekomastiye yol açabilir. Bu du­rumlar, ergenlik jinekomastisinden ayırt edilmelidir.

Adölesan veya ergen gebeliği deyince alda 12-20 yaş arasın­da evlilikle veya evlilik dışı, istemeden oluşan gebelikler gel­mektedir. Bu sorun ergeni, aileyi ve toplumu ilgilendiren bir sorundur. Ergenlerin cinsel ilişki, gebelik, korunma, düşük gibi konularda bilgileri yetersizdir ve adölesan gebeliği hem ergeni hem de bebeği risk altına sokar. Genellikle Avrupa ül­keleri ve Amerika Birleşik Devletlerimde toplumsal bir sorun olan bu durum ne yazık ki ülkemizde de artmaktadır.

Adölesan gebeliklerde gebelik ve doğum komplikasyonları yüzde 60 daha sık görülür. Örneğin, 15 yaşından önce do­ğum yapan kadınlarda anne ölümleri, 20-24 yaş arası doğum yapan kadınlara göre 2 kat daha fazladır. Kansızlık, hipertan­siyon ve eklampsi sık görülür. Ayrıca gebenin içinde bulun­duğu yalnızlık, psikolojik sorunlara yol açar. Burada hekime düşen sorumluluk artmaktadır. Hekim, ergene anne olma­nın sorumluluklarını anlatmalı, doğum ve gebeliğin komplikasyonlarından bahsetmeli ve okul kaybını ve eğitimini nasıl telafi edeceğini tartışmalıdır. Eğer ergen gebeliğin sona erdi­rilmesini tercih ederse, kendisine yasal durum hatırlatılmalı, psikiyatri konsültasyonu yapılmalı, ailesiyle konuyu tartışıp tartışmayacağıyla ilgili yasalar söylenmeli, ayrıca tüm seçenekler hatırlatılmalıdır. Ülkemizde adölesan gebeliklerin artmasının nedenleri arasında aile yapısı değişiklikleri, anne ve babaların çalışmaları, ekonomik sorunlar, eğitimdeki hatalar ve ergenle ebeveynlerin yakınlık kuramamaları, hatta birbir­lerini dışlamaları gelmektedir. Adölesan gebeliği annede oluşturduğu risklerin dışında, bebekte de yeterli beslenememenin getirdiği prematür doğuma ve düşük ağırlıklı doğu­ma yol açabilir.

Kız çocuklarında, ergenlikte görülen tüylenmeye hirsutizm denilmektedir. Bu tüylenme, androjenin fazlalığına ve­ya etkisinin artmasına bağlı olabilir. Kız çocuklarındaki tüy­lenme ciddi psikolojik ve fizyolojik rahatsızlıklara neden olur. Tüylenme erkeksi karakterde olduğu için bıyık, favori, göbek altı tüylenmesi söz konusudur. Ailede kadınlarda tüy­lenmeler özellikle fazla olabilir, yani genetik yatkınlık söz konusudur.

Genellikle kıl folliküllerinin daha fazla androjenle uyarıl­ması veya androjene aşırı hassasiyet sonucu oluşan hirsutizmde, tüylenmeye neden olan hormon artışının överlerden mi, yoksa böbreküstü bezinden mi olduğu araştırılmalıdır. Sıklıkla herhangi bir neden bulunmaz ve ailesel yatkınlık dü­şünülür. Eğer hirsutizmle birlikte obezite ve âdet düzensiz­liği de olursa polikistik över hastalığı düşünülür.

Bu şikâyetleri olan hastalar mutlaka endokrinolojik ince­lemeden geçirilmeli, gerekli tetkikler yapıldıktan sonra teda­vi edilmelidirler.

Tiroid bezinin büyümesine guatr denir. Tiroid bezi boy­nun aşağı, ön kısmında bulunan, biçim olarak kelebeğe ben­zeyen ve endokrin (hormon) üreten bir bezdir. Tiroid nor­mal boyutta olduğu zaman görülmez ve elle hissedilmez. Büyüdüğü zaman elle hissedilir ve baş normal durumdayken ve geriye atıldığı zaman görünür hale gelir. Bezin bütünü yaygın bir şekilde büyüdüğü gibi bazen küçük bir parçası da büyüyebilir. Bezin küçük bir parçasının büyümesine tiroid nodülü denir. Tiroid nodülleri bir veya birden fazla olabilir. Tiroid bezinin vücuttaki görevi tiroid hormonları yapmak ve kana salgılamaktır.

Tiroid hormonlarının büyüme ve gelişme, oksijen kullanı­mı ve ısı oluşumu, ilk üç yaşta beyin ve sinir sistemi gelişimi, şeker, yağ, protein ve vitaminlerin kullanımı üzerinde etkileri vardır. Kanda hormon düzeyinin azalması veya artması duru­munda hastalık belirtileri oluşur. Ergenlik döneminde vücut metabolizması arttığı için, tiroid hormonlarına olan ihtiyaç fazla olur. T3 ve T4 adlı tiroid hormonları tiroid bezinden, TSH adlı—tiroid bezini uyararak tiroid hormonlarını salgıla­dın hormon ise hipofız adlı beyin parçasından salgılanır.

Ergenlerde guatr sık görülür. En önemli nedeni özellikle kızlarda görülen, Hashimato hastalığıdır. Hashimato hastalığı, tiroid bezine karşı vücudun kendiliğinden antikor üretmesidir. Tiroid hücrelerine karşı yapılan bu antikorlar tiroid bezinin büyümesine neden olur. Endokrinolog takip ve te­davisi gerektirir. Ailesel yatkınlık vardır. İyot eksikliği de gu­atrın önemli bir nedenidir. İyot, tiroid hormon yapımı için gereklidir. Besinler, su ve hava iyot kaynaklarıdır. Özellikle deniz ürünleri iyot bakımından zengindir. İyot alımı yeter­siz olursa tiroid bezinin çalışması bozulur ve bez büyür. İyot eksikliği bölgesel olduğundan o bölgede yaşayanların ço­ğunda guatr olur. Yurdumuzda birçok bölgede iyot eksikli­ği vardır. Bunu önlemenin en etkin yolu iyotlu tuz kullan­maktır. İyot eksikliği bölgelerinde yaşayan çocukların zekâ düzeylerinde ve okul başarılarında düşüklük görülür. Eğer iyot eksikliği ileri yaşlara kadar devam ederse yetişkinlerin anlama ve kavrama yetenekleri bozulur, mesleki başarısızlık görülür. Yurdumuzda yaklaşık 3 milyon kişi iyot eksikliği bölgelerinde yaşamaktadır. Bu nedenle iyot eksikliği halk sağlığı sorunu olarak kabul edilmektedir. Dünyada 1,5 milyar kişi iyot eksikliğinden etkilenmektedir.

Bazı ilaçlar ve yiyecekler de aşırı miktarda alındıklarında guatra neden olurlar. Bu yiyeceklere örnek olarak soya fasul­yesi, karalahana, karnabahar verilebilir.

Guatr belirtileri nelerdir?

Guatr belirtileri; boynun ön kısmında yaygın veya nodul şeklinde şişlik, yutma ve nefes alma güçlükleri, eğer tiroid fazla çalışıyorsa (“hipertiroidi”) zayıflama, sinirlilik, çarpıntı, ellerde titreme ve ishaldir. Tiroid bezinin az çalıştığı durum­larda (“hipotiroidi”) çabuk yorulma, halsizlik, hareketlerde yavaşlama, üşüme, kabızlık, saçlarda kuruluk ve dökülme, uykuya meyil ve kavrama güçlüğü ortaya çıkar. Guatr için mutlaka çocuk endokrinoloji muayenesi gerekir. Hipotiroidi ve hipertiroidi varsa veya nodul gelişmişse mutlaka tedavi edilmelidir. Tedavide hastalık ilaçla kontrol altına alınır.

İyotlu tuz kullanımının yaygınlaşması iyot eksikliğine bağlı guatrın önlenmesi açısından çok önemlidir.

Guatr ne zaman ameliyat edilmelidir?

Tiroid sorunlarında cerrahi tedavi aşağıdaki durumlarda uygulanır:

• Guatr çok büyük ve solunum ve yutma güçlüğüne ne­den oluyorsa
• Tıbbi tedaviye rağmen tiroid bezi büyümeye devam ediyorsa
• Tıbbi tedaviyle cevap alınamayan hipertiroidi varsa
• Tiroid bezinde çok sayıda ve uzun süre devam eden nodüller varsa
• Tiroid kanseri varsa

Ergenlik dönemi hızlı büyüme dönemi olduğu için, hem kemiklerde hem de adale kitlesinde ani artışlar söz konusu olur. Ergenlik döneminde, omurga eğriliğine, yani skolyoza ergenlerin yüzde 0.5-3′ünde rastlanır. Nedeni tam olarak bi­linmeyen ve idiyopatik skolyoz olarak adlandırılan bu durum genellikle 12 yaşından sonra, yani ergenin hızlı büyüme dö­neminde başlar. Skolyozlu ergenlerin yüzde 2’sinde 10 dere­ce ve üzerinde eğrilik varken bunların sadece yüzde 5′inde skolyoz ilerler. Hafif eğriliklerde kız ve erkek oranı eşit olup, tedavi gerektiren eğrilikler kızlarda 2 kat fazla görülür.

Ergenlikteki skolyozun nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, genetik faktörler, kas, kemik patolojileri gibi du­rumlar söz konusudur. Pek çok çalışma, skolyozu olan aile­lerin ergen çocuklarında skolyoz gelişme oranının yüksek ol­duğunu göstermiştir. Ayrıca vertebraların sağ ve sol tarafı arasındaki büyüme oranı farklılığı biyomekanik olarak yük­lenmeye neden olmakta ve bunun sonucunda da skolyoz oluşmaktadır. Hormonların kandaki seviyelerinde hızlı yük­selme, bağ dokusu ve sinir sistemi bozuklukları gibi durum­lar da skolyoza neden olur. Ailelerin, ergenlik çağındaki ço­cuklarının bel ağrıları konusunda dikkatli olmaları ve en ufak bir şüphede doktora başvurmaları gerekir.

Ergenlik döneminde bir diğer dikkat çekici konu duruş şeklidir. Özellikle kız çocukları memelerini saklamak için, kambur duruşu tercih ederler. Bu duruş şekli eğer düzeltilmezse, ileride kalıcı olur. Ergenlere özgüven düşüklüğünü belirleyen bu duruşu düzeltmeleri gerektiği sürekli hatırlatıl­malı ve gerekirse ayna karşısına geçirilerek kambur ve dik duruş sırasındaki pozisyonları kendilerine gösterilmelidir.

Ergenlerde zararlı alışkanlıklar önceleri daha çok Amerika Birleşik Devletleri ve gelişmiş Avrupa ülkelerinin sorunu iken artık bizim ülkemizde de ne yazık ki bir sorun olarak karşımı­za çıkmaktadır. Bu dönemde ergenlerin bağımsız olma arzu­suyla erişkinleri taklit etmeleri sonucu, yeni bir şey denemek amacıyla alkol, sigara veya uyuşturucuyla tanışmaları müm­kündür. Ergenlerin bir kısmı zararlı maddeleri deneyip bıra­kabilir, ancak bir kısmında bu maddeleri kullanmak alışkanlık haline gelip, kendilerine ve çevrelerine zarar verebilecek şekil­de kullanılmaya devam eder. Araştırmalar ilk uyuşturucuya başlama yaşını 14 olarak göstermektedir, ancak bütün dünya­da daha erkene gelme riski mevcuttur. Alkol kullanımı ise 12 yaşından önce başlamaktadır. Alkol ve sigaraya erken başla­yan çocuklarda daha sonra uyuşturucuya geçiş gözlenebilir.

Ergenlerde madde bağımlılığı açısından bazı risk faktörle­ri vardır. Anne ve babayla ilişki kopukluğu, ailede sigara ve alkol kullanım mevcudiyeti, ailede çocuk istismarının olması, anti-sosyal kişilik mevcudiyeti, kendine güvensizlik, okul ba­şarısızlığı ve yakın arkadaşlarının uyuşturucu veya alkol kulla­nıyor olması risk faktörleridir. Çevresel uyaranların, özellikle medyanın alkol ve bağımlılık yapan maddelerin reklamların­da çok dikkatli olması ve özendiricilikten kaçınması gerekmektedir. Amerika Birleşik Devletleri’nde ergen intiharları­nın üçte biri alkol veya madde bağımlılığıyla ilgili bulunmuş, yine cinayet ve trafik kazaları sonucu ölümlerin yarısında ön­ceden alkol alındığı saptanmıştır. Madde bağımlısı olan er­genler genellikle gergin, huzursuz ve etrafa karşı saldırgan­dırlar. Ders başarıları düşüktür, şiddete eğilimlidirler.

Ergenlerin alkol kullanımında ailenin tutum ve davranış­ları önemlidir. Bazen aile içinde başlayan alkol alma, arkadaş gruplarında devam eder. Amerika Birleşik Devletleri’nde 18 yaşından küçük 7 milyon çocuğun ailesinin alkolik olduğu saptanmıştır. Çocuk istismarı ve aile içi şiddetin yarıdan faz­lası alkolik ailelerde olmaktadır. Özellikle baba alkolik ise er­kek çocuğun alkolik olma riski fazladır. Bu nedenle, özellik­le çocuklara alkol ikram edilmemeli, ergenlerin alkol alan yerlere gitmeleri özendirilmemeli ve ergenlere toplantılarda alkol verilmesi önlenmelidir.

Özellikle anne-babası olmayan veya anne-babası tarafın­dan terk edilmiş sokak çocuklarının sorunu olan tiner gibi uçucu maddeler, kokuları hoş ve kolay bulunan maddeler­dir. Kullanma yaşı ne yazık ki 6′ya kadar inmiştir. Nefesle içe çekilirken genellikle naylon torba kullanılır. Ani ölümler özellikle kullanıma yeni başlayanlarda gözlenir. Uzun süreli kullanımda beyinde yıkım olur, zekâ yetenekleri kaybolur. Kan kanseri riski artar.

Aileler, ergen çocuklarında aşağıdaki belirtileri saptarlarsa, madde bağımlılığı yönünden şüphelenmelidir:

1. Ergende yakın zamanda kişilik değişikliği oluşmuşsa, kendine güvensizlik, içe kapanma, çevreye ilgisizlik, karar verememe varsa
2. Okula ilgi azalmışsa, derslerden ve okuldan kaçma varsa
3. Aile içinde sürekli kavga ediyor, evden kaçıyorsa
4. Sürekli öksürük, iştahsızlık ya da göz kapaklarında şişlik varsa
5. Dinlediği müzik değişmiş, kıyafetleri farklılaşmış ve yakın çevresinden olmayan yeni arkadaşlar edinmişse

Madde bağımlısı olan çocukların okulda başarıları düşer, derslere ilgileri azalır, okuduklarına konsantre olamazlar. Bu dunun öğretmenlerin dikkatini çeker. Ailelerin, tavır ve tep­kilerinden şüphe ettikleri ergenleri için öğretmenlerle konuşmalarında fayda vardır. Ergenlerin sorunlarına yönelik eğitim faaliyetleri arasında en başta zararlı madde kullanımı­nın önlenmesi yer almalıdır. Ergenlerde gözlenilen zararlı alışkanlıkların en sık görüleni sigara içmektir. Gelişmiş ülke­lerde sigara içme oranı azalırken, gelişmekte olan ülkelerde ne yazık ki artmaktadır. Araştırmalar, lise öğrencilerinin yüz­de 16,9′unun sigara içtiğini göstermektedir. 18 yaş üstü lise öğrencilerinin yüzde 60′ı, 19 yaş üzerindeki lise öğrencileri­nin ise yüzde 83′ü sigara içmektedir. Erkek çocuklarda siga­ra içme oranı kız çocuklarına göre 2 kat daha fazladır.

Ergenler sigara içmeye özgüvenlerinde sözde artış sağla­dığı, kendilerini daha büyük ve önemli hissettikleri, stresleri­ni azalttığı gibi gerekçelerle ve arkadaş ikramıyla başlarlar. Ergenlik döneminde sigarayla tanışma genellikle erken ve orta ergenlik gelişme döneminde söz konusudur. Evlerinde sigara içilen çocuklarda sigaraya başlama oranı daha fazladır. Gelir düzeyi düşük aile çocuklarında sigaraya başlama daha fazla olmaktadır. Sigara içenlerde, diğer bağımlılık yapan maddeleri kullanma oranı 15 misli daha fazladır.

Sigara reklamlarının, ergenlerin sigaraya başlamasındaki rolü büyüktür. Durumun ciddiyetinin anlaşılması ile artık reklamlardan büyük ölçüde vazgeçilmiş ve sigara paketleri­nin üzerine “sigara sağlığa zararlıdır” ibaresi konulmuştur.

Sigaranın hem doğrudan içicilerde hem de pasif içiciler­de—sigara içilen ortamı paylaşanlarda—sağlığa olumsuz et­kileri vardır. Sigara dumanındaki nikotin en fazla kalp ve da­mar sistemine zarar verir, kalp hızının artmasına, tansiyonun yükselmesine, miyokard enfarktüsüne ve felçlere yol açar. Ağızda kötü koku, dişlerde sararma, öksürük, çarpıntı, solu­num kapasitesinin azalması, kan basıncının azalması, kalp hastaları ve de en önemlisi akciğer kanseri riski, sigaranın sağlık üzerindeki olumsuz etkilerinden bazılarıdır. Sigara, akciğer kanserinin en önemli nedenidir ve sigara içenlerde, sigara içmeyenlere göre 12 kat fazla görülmektedir. Ayrıca si­gara diğer kanser türlerinde de artışa neden olmaktadır. Kişi sigaraya ne kadar erken başlarsa ve de ne kadar çok sigara içerse kansere yakalanma riski o kadar fazladır.

Ergenlerin sigara içmemelerini sağlamakta hem aile, hem okul, hem de topluma önemli görevler düşmektedir:

• Evde ergenlerin yanında sigara içilmemelidir
• Çocuklar sigara satın almaya gönderilmemelidir
• Çocuklara sigara satışı yapılmamalıdır
• Sigara reklamı kesinlikle yapılmamalıdır
• Okulda, öğrenciler sigaranın zararları konusunda bil­gilendirilmeli, sigara karşıtı aktiviteler düzenlenmeli, öğrencilerin bunlara katılımı özendirilmelidir
• Ergenlerin katıldıkları toplantılarda, sigara içilmesi ön­lenmelidir.