Çoğunlukla bir ağrının baş ağrısı mı, migren mi olduğunu anlamak mümkündür. Bu bö­lümde göreceğiniz gibi ikisi arasında ge­nellikle belirgin farklılıklar vardır.

Baş ağrıları arasında hem şiddet hem de tür olarak, baş­ka bir deyişle hem nicelik hem de nitelik olarak farklılıklar bulunur. Bu da benzer türde ama farklı yoğunlukta iki baş ağrısının, iki ayrı kategoride yer alabileceği anlamına gelir. Bununla birlikte, hayattaki birçok şeyde olduğu gibi, bir kategorinin diğeriyle örtüştüğü gri alanlarda kafa karışıklı­ğı yaşanabilir. Karışıklığı daha da arttıracak bir durum da, “baş ağrısı” kategorisinin içinde birçok alt türün bulunma­sıdır. Buna ek olarak, ne kadar zamandır baş ağrısı çekti­ğiniz de, doktorunuzun sizin akut mu, yoksa kronik bir baş ağrısı mağduru mu olduğunuz yolundaki algılamasını etkileyecektir.

Bazı kimseler, aslında öyle olmadığı halde, migrenleri­nin olduğunu söylerler. Benzer şekilde, migreni olan bazı kişiler de sadece “kötü bir baş ağrısından” mustarip olduk­larını düşünürler. Umuyorum ki, bu insanlardan bazıları bu kitabı okuyarak daha net bir görüşe sahip olacaklardır. Bazen neyin yanlış olduğunu bilmek, çözüme giden yolun yansını kat etmek demektir.

Baş ağrılarını net bir biçimde farklı kategorilere ayırmak mümkün değildir. Konunun doğası gereği, bu olanaksız­dır. Normal baş ağrısı için bile birbirinin yerine kullanılabi­len cephalodynia, cephalalgia, encephalalgia gibi kelimeler mevcuttur. Doktorunuzun verdiği raporlara baktığınız za­man, sizin için de bu terimlerden birinin kullanılmış oldu­ğunu görebilirsiniz. Görünüşte birbirinden farklı baş ağrısı türlerinin tanımlarının birbirine benzemesi, kafanızı biraz karıştırsa da endişelenmeyin. Gerçekten de baş ağrıları kıs­men benzerlik gösterdiği için bu durum kaçınılmazdır. Bi­rinin sizden kendinizi birkaç kelime ile tarif etmenizi iste­diğini düşünün. Hangi kelimeleri seçerseniz seçin, bir sürü başka insanı da tasvir eden bir tanım olacaktır, söyledikle­riniz. Baş ağrıları için de durum böyledir.

Öte yandan, baş ağrıları kişiden kişiye o kadar çok farklılık gösterir ki, örneğin “tipik” bir gerilim baş ağrısının özelliklerini ana hatlarıyla çizerken sorun yaşamanız kaçı­nılmazdır. Bununla birlikte, göreceğiniz gibi ağrılarda bazı ortak paydalar bulunur. Göz önüne alınması gereken diğer bir nokta da, bazen bir kişinin aynı anda birden fazla baş ağrısı türünden mustarip olabileceğidir. Doktorlar hem migren, hem de gerilim tipi baş ağrısı çeken hastaların sa­yısının sandığımızdan daha fazla olduğunu söylerler.

Birincil mi, İkincil mi?

Baş ağrıları ve migrenler ile ilgili okuma yaparsanız bü­yük bir ihtimalle “birincil” veya “ikincil” terimlerine rast­larsınız. Doktorunuz da bu terimleri kullanabilir. Çoğu ki­şide -yaklaşık %90 oranında- birincil (asıl, primer) baş ağ­rısı görülür. Bunlar başka herhangi bir tıbbi durumla ilişki­li olmayan bağımsız baş ağrılarıdır. Yani temelde yatan başka bir hastalığın ya da rahatsızlığın belirtisi olmayan baş ağrılarıdır. Buna karşılık ikincil (tali, sekonder) baş ağ­rıları başka sağlık sorunlarıyla ilgilidir ve “başka bir duru­ma bağlı bir belirti” oldukları için “ikincil” olarak adlandırılır. Bu tür baş ağrıları, başka bir fiziksel sorun yaşadığı­nız için ortaya çıkar. Örneğin baş ağrınız yüksek kan ba­sıncının (hipertansiyon) sonucu olabilir veya şeker hasta­ları da aynı nedenle baş ağrısı çekebilir. Başlangıçta dok­tor, çektiğiniz baş ağrısı ya da migrenin başka bir etmene bağlı olup olmadığından emin olamayabilir, bu nedenle di­ğer olasılıkları elemek için çeşitli testlere başvuracaktır.

İnsanlar, birincil ya da ikincil baş ağrıları ile ilgili teşhisi kabullenme konusunda farklı tavırlar sergilerler. Bazı kim­seler için, baş ağrılarının birincil olduğunu öğrenmek rahat­latıcıdır. Altında başka bir nedenin yatmadığını, sinsice pu­suya yatmış bir hastalığa yakalanmadıklarını bilmek onla-n memnun eder. Kimisi için ise bu durum fazla muğlâktır. Kendilerine baş ağrılarının ikincil olduğunun söylenmesini tercih ederler, çünkü o zaman en azından sorunun ne oldu­ğunu bileceklerdir. Doktor belirgin bir neden saptayamadığı zaman, ağrıyla yaşamak onlara zor gelir.

Baş ağrısından ötürü doktora müracaat etmeye karar verdiğinizde, doktor ağrılarınızın birincil ya da ikincil oldu­ğu söylendiği zaman göstereceğiniz muhtemel tepkiler üzerine bir süre düşünün. Ara sıra kendinizle ilgili düşün­celere dalmak kendine düşkünlük sayılmaz; kim olduğu­nuzu daha iyi anlamanıza katkıda bulunur.

Baş Ağrısı mı/Migren mi?

Kesin konuşmak gerekirse, migren de bir baş ağrısı tü­rüdür (hatta “migren baş ağrısı” olarak da kullanılır). An­cak oldukça özel bir tür olması nedeniyle genellikle baş ağrısındân farklı görülür, kendisine ayrı bir isim verilmiştir ve farklı incelemelere tâbi tutulur. Herhalde migrenin ne olduğunu tanımlayarak işe başlamak daha kolay olacaktır, zi­ra “baş: ağrıları” genellikle “migrenin dışında kalanlar” şeklinde tanımlanır.

Migren başın yalnızca bir tarafında görülür (tek taraflı­da) . Birçok insan migren atağının ortaya çıkacağı zamanı bilir. Çünkü atak öncesinde sinirlilik ve alınganlık, aşırı yorgunluk hissi ve belli yiyeceklere karşı iştah gibi belirti­ler görülür. Hatta bazı insanlar migren atağının başlama­sından önce saatlerce, hatta günlerce esneyebilirler. Bu dö­neme “prodrom” (hastalığın ilk belirtisi) adı verilir. Daha sonra, bazı kişiler, tam migrenden önce başlama eğilimi gösteren bir aura deneyimi yaşarlar. Bu aura, çoğu kez görsel bir bozukluk şeklindedir. Aurayı temel alarak migrenlileri ikiye ayırabiliriz; bu iki migren türü önceden “yay­gın” ve “klasik” olarak adlandırılırdı. Bazı doktorlar hâlâ bu terimleri kullansa da, artık genel olarak yerlerini “aurasız migren” ve “auralı migren”e bırakmışlardır. Migrenle­rin çoğunda aura yoktur.

Migren aurası birçok farklı şekilde tezahür edebilir: Ağızda tuhaf bir tat, ortamda bulunmayan bir şeyin koku­sunu alma, hatta gerçeklikten kopmuş olma hissi bunlardan bazılarıdır. Çoğunlukla görsel bir bozukluk söz konu­sudur ve bu sıklıkla, görsel alanı (gözleriniz açık olduğun­da görebildiklerinizi tanımlamak için kullandığımız bir te­rim) boydan boya geçen gökkuşağı benzeri bir yay şeklin­dedir. Bazen de fösfen denilen, gözünüzün önünde oluşan ani ışık parlamaları şeklinde görülür. (Aynı gibi görünse de bunu, bir süre eğildikten sonra birdenbire ayağa kalktığı­nızda meydana gelebilen durumla karıştırmayın.)

Aura uzunca bir süre devam edebilirse de, genellikle 5 ile 20 dakika arasında yavaş yavaş oluşur ve en fazla bir saat kadar sürer. Aura, mutlaka her zaman migrenden ön­ce gelen bir şey değildir. Auralı migreni olan hastalar için aura, migren tam anlamıyla başlamadan önce bir ağrı ke­sici almak ya da sakin bir yere geçmek için fırsat veren ya­rarlı bir uyan olabilir.

Migren zonklayıcı tarzda, nabız atışı gibi bir ağrıdır. Ağrı çok şiddetlidir; genellikle buna mide bulantısı da eşlik eder; hatta kişi kusabilir de. Kuvvetli ışığa, hatta normal veya loş gün ışığına dayanmak bile zorlaşır; aynı şekilde gürültü de son derece rahatsız edicidir. Hareket halinde ol­mak, özellikle kafayı hareket ettirmek migreni çok daha şiddetlendirebilir.,”

Migren ağrısı çeken bir kişi genellikle yatma ihtiyacı duyar; sessizliği, karanlığı ve hareketsizliği tercih eder. Ba­zı insanlar migren atağı geçirirken yatıp, ağrıları dinmiş olarak uyanırlar. Bazılarının ağrısı uyandıktan sonra da devam eder. Bir migren atağı genellikle: 4 ila 72 saat sürer. Migren ağrısı çekerken uykuya dalar ve ağrıyla uyanırsa­nız, uyuduğunuz zamanı atağın devam süresinden çıkara­bilirsiniz.

Yukarıda da söylediğim gibi, çektiğiniz ağrı migren tipi olmayabilir. Bununla beraber, kafadaki bazı ağrılar, baş ağrısı da olmayabilir. Örneğin diş ağrısı, bazen kafatasın­da hissedilen bir ağrıya neden olabilir. Bu türden yanıltıcı ağrılara “yansıyan ağrı” adı verilir (çünkü vücudun bir bö­lümünden başka bir bölümüne “yansırlar”). Baş ağrınızın aslında diş ağrısı olup olmadığını anlamanın bir yolu, teker teker dişlerinize parmağınızla hafifçe vurmaktır. Bunu yapmak biraz cesaret gerektirir, zira doğru dişi bulduğu­nuzda epeyce acı çekersiniz. Gerçekten de kafa bölgesin­deki herhangi bir sorun, örneğin bir kulak iltihabı, baş ağ­rısından ayırt edilmesi oldukça zor bir ağrıya yol açabilir.

Gerçek baş ağrıları içinde en yaygın olanı “gerilim tipi” ağrılardır, doktorunuz buna “strese bağlı baş ağrısı” diyor olabilir. Strese bağlı baş ağrıları çoğu insanın arada sırada çektiği günlük, sıradan ağrılardır ve genellikle boyunda veya omuzlardaki bir kas gerilmesine bağlı olarak ortaya çıkar. Bu tür bir baş ağrısı stresin sonucu olabilir, çünkü stresli insanlar farkında olmasalar da kambur durup sırt ve ense kaslarını gererler. Gerilim tipi baş ağrıları günlerce sürebilirse de, aspirin ya da başka bir ağrı kesici alındığında çoğu kez çabucak ortadan kalkar. Bu ağrılar genellikle ba­şın her tarafında hissedilir ve sanki birisi başınızın çevre­sine sıkı bir şerit sarmış gibi bir his yaratır. Migrenin aksi­ne, bunlara genellikle başka belirtiler eşlik etmez, belki bi­raz mide bulantısı olabilir, o kadar. Başka belirtiler de ya­şayan kişiler genellikle migrenden mustariptirler.

Küme (cluster) baş ağrıları, migren veya gerilim tipi baş ağrılarından daha seyrek görülmekle beraber, yine de en yaygın üçüncü ağrı türüdür. Küme baş ağrınız varsa, göz çukurunuzda şiddetli bir ağrı duyarsınız, gözünüz kızarır ve yaşarır. Bu korkunç ağrı, birkaç saat kadar sürer ve ye­niden dönmek üzere bir süreliğine kaybolur. Bu bazen, yü­zün bir tarafında keskin bir ağrının hissedildiği ve yanak derisinin temasa karşı son derece hassas olduğu “üçlü nevralji” adlı rahatsızlıkla karıştırılabilir. Küme baş ağrıla­rı insana çok büyük ıstırap çektirir; acı o kadar kuvvetlidir ki, atak sırasında bununla başa çıkmaya çalışmak dışında bir şey yapmak neredeyse mümkün değildir. Ev işleriyle il­gilenmek ya da televizyon seyretmek genellikle imkân dâ­hilinde değildir. Çekilen ağrı, gündelik işlerle uğraşmayı engelleyecek kadar şiddetlidir ve hastalar çoğu kez ıstırabı hafifletmek için hareket etmeye çalışırlar.

Not : Kafanın çevresine sanki sıkı bir şerit sarılmış gibi bir his oluşturan baş ağ­rısının migrenden ziyade gerilim tipi bir baş ağrısı olması muhtemeldir

İlerleyen konularda, birçok başka baş ağrısı türü hak­kında bilgi edineceksiniz. Doktorlar, sebeplerine bağlı ola­rak 150 kadar farklı ağrı türü tanımlamışlardır. Sayının bu kadar büyük olmasının nedeni, baş ağrısının ortaya çık­ması için çok fazla etkenin bulunmasıdır. Kafamız vücudu­muzun en önemli bölümüdür. Yaptığımız şeylerin çoğu, doğrudan veya dolaylı olarak beynimizin denetimi altında gerçekleşir, bu nedenle kafamızla ilgili bir “aksamanın” birçok farklı olasılığa bağlı olması bizi şaşırtmamalıdır. Ka­famızla ilgili herhangi bir problem ortaya çıktığında baş ağrısı çekebiliriz. Ama beynimiz genel olarak tüm vücudu­muzun işleyişinden sorumlu olduğundan, vücudumuzun herhangi bir yerinde meydana gelen bir arıza baş ağrısına da yol açabilir. İşte bu nedenle, doktorlar başımızın niçin ağrıdığını net olarak teşhis etmekte zorlanabilirler.

Yüzün bir tarafında hissedilen vurucu, şiddetli ağrı küme baş ağrısı olabilir.

Akut mu {Epizodik mi), Kronik mi?

Bu, doktorlar açısından hassas ve cevaplanması zor bir sorudur. İnsanın geçirdiği ilk baş ağrısı (muhtemelen be­bekken) tabii ki akut bir baş ağrısıdır, çünkü bir geçmişi yoktur. Çoğumuz hayatımız boyunca ara sıra baş ağrısı çe­keriz. Bunlar genellikle münferit akut (kronik olmayan) vakalar olarak görülür. Doktorların “kronik” baş ağrısının karşıtı olarak “epizodik” tabirini kullandıklarına da tanık olabilirsiniz. Benzer biçimde, kişide on yılda bir ortaya çı­kan bir egzama da akut olarak değerlendirilir. Akut/kronik ayrımı aslında, bir şeyin şiddetiyle değil, gerçekleşme sık­lığı ile ilgilidir.

Akut ve kronik baş ağrıları arasında, hatta başka sağ­lık sorunları arasında kesin sınırlar çizmeye çalıştığımız zaman birtakım zorluklar baş gösterir. Sosyal hayattan bir örnek verirsek, tıpkı reşit olma yaşı gibi bu da tartışmalı­dır. İngiltere’de 18 yaşına geldiğinizde, bazı şeyleri yapa­cak olgunlukta kabul edilirsiniz; bazı konularda ise kendi kararlarınızı verebilmek için 16 yaşında olmanız yeterlidir; araba kullanabilmek için 17 yaşında olmanız gerekir vs. Başka ülkelerde ise aynı “yeterlilikler” için farklı yaşlar ön­görülmüştür. Ayrıca 15 yaşındayken, başkalarının 18 ya­şındaki halinden daha olgun davranan kişilere rastlamak da mümkündür. Aynı şekilde, baş ağrıları söz konusu ol­duğunda da, bir doktorun akut bir epizot serisi dediğine, bir başkası kronik bir durum teşhisi koyabilir. Baş ağrılarının tanımlanması konusundaki genel standartlar Uluslara­rası Baş Ağrısı Cemiyeti (IHS) tarafından belirlenir. Bir baş ağrısının kronik gerilim tipi kategorisinde sayılabilmesi için, en az alto. ay boyunca ve her ay 15 ya da daha fazla sayıda günde görülmesi gerekir. Tabii bu durumda şöyle bir sorun ortaya çıkar.- Baş ağrısı altı ay boyunca ve her ay 14 gün süresince görülürse bu kriteri karşılamıyor demek­tir. Bu tür yönergeler yararlı olsalar da, her zaman bütün olasılıktan kapsamazlar. Dolayısıyla doktorun takdir yetki­sini kullanma ve yargıya varma hakkı mevcuttur.

Uluslararası Baş Ağrısı Cemiyeti’nin kronik migrenler için belirlediği eşdeğer bir tanımlama bulunmamaktadır. Migreni olan insanlar genellikle bu ağrıdan uzun bir dö­nem boyunca düzenli olarak mustarip olurlar; dolayısıyla bir bakıma hepsi kronik migren hastasıdır.

Baş Ağrısı ve Migren Hakkında Bazı Yanlış İnançlar

İnsanlar çoğunlukla boş ağrıları ve migren hakkında yanlış fikirlere sahiptirler. Bu fikirlerin birçoğu, içinde bir miktar gerçeklik payının da olması nedeniyle ya­yılırsa şansı elde eder. Oysa gerçeklik payına sahip olmak ile gerçek olmak aynı şey değildir.

Baş ağrısı ve migren, çalışmak istemeyen insanlar için birer mazerettir. Razı insanların bazen boş ağrısı ya da migreni öne sürerek birkaç gün işe gitmedik­leri doğrudur, Bunların bazıları gerçek olmayabilir. Oysa şiddetli boş eğrisi yo do migren ağrısı çektiğini söyleyen kişilerin büyük çoğunluğu samimidir ve bü­zük bir ıstırap içindedir.

Baş ağrısı ve migren tamamıyla psikolojiktir. Baş ağrılarının psikolojik bir yönü vardır ve insanların düşün­ce yoluyla baş ağrısına neden olabilecekleri de doğrudur. Fakat, baş ağrısı ve migrenleri” çoğu son derece gerçektir, hatta bunu ispatlamak için kar­maşık tarama yöntemlerini (incelenen doku veya organda radyoaktif izotopun çıkardığı gama ışınla­rının görüntü halinde tespit edilmesini) de kullanabiliriz.

İnsanlar baş ağrılarına ve migrene katlanmak zorun­dadır. Eğer bu doğruysa neden bunca doktor bu ağrılara çora bulmak için böylesine yoğun bir çalış­ma içinde olsun? Baş ağrısı ve migren için yapılabi­lecek bîr şeyler vardır ve kimse dişini sıkıp durumuna razı olmak zorunda değildir,

Şiddetli baş ağrısı ile migren aynı şeydir. Hayır kesin­likle öyle değildir Bu yazıda göreceğiniz gibi, orala­rında kimi benzerlikler olsa da. ikisi birbirinden farklı durumlardır. Bazen şiddetli bir baş ağrısı migren ka­dar, hatta ondan daha da korkunç olabilir, ama iki­si aynı şey değildir.

Baş ağrısı İçin endişelenmeye gerek yoktur. Baş ağrıları genellikle endişelenmeyi gerektirmez; bu doğ­rudur Fakat kimi boş ağrıları özellikle çok ani ve şid­detli olan veya süreklilik gösterenler- başka bir ra­hatsızlığın belirtisi olabilir ve bunların incelenmesi ge­rekir. Bu türden bir şüpheye düşerseniz mutlaka dok­tora başvurun,

Baş ağrıları şakaya gelmez, korkutucu durumların habercisidir. Bazı baş ağlıları ciddi ve tehlikeli olabi­lirse de pek çoğu bu özellikte değildir.

Baş ağrısı yüzünden doktorunuzu rahatsız etmemeli­siniz. Sağlığınız hakkında herhangi bir kaygı, şüphe duyarsanız; konuyu doktorunuza açmaktan çekinmeyin, zira o da tedavisi güç hale gelene kadar beklemenizdense duruma erken müdahale edilmesinden yanadır.

Migren bir kadın hastalığıdır. Bu yargı, istatistiksel olarak büyük ölçüde doğrudur, özellikle âdet migre­ni de hesaba katılırsa kadın migrenlilerin sayısı çok daha fazla çıkacaktır, Fakat size migrenin aynı za­manda erkekleri de hedef alan bir hastalık olduğu­nu söyleyebilecek birçok migrenli erkek vardır.

Doktorlar baş ağrıları ve migren hakkında bilinebile­cek her şeyi bilir, çünkü bunlar basit ve tedavisi ko­lay rahatsızlıklardır. Bu doğru olmaktan uzak bir dü­şüncedir. Doktorlar bunlar hakkında birçok şey bilir­ler; tıpkı doğum sancıları, kalp hastalıkları, viral has­talıklar vs. hakkında birçok şey bildikleri gibi. Bunun­la birlikte, baş ağrıları ve migren konusunda daha keşfedilecek çok şey vardır ve halen yeni tedavi yöntemleri geliştirilmektedir. Hastalar, kendileri için en iyi yöntemi bulunana dek doktorlarıyla birlikte farklı tedavi yöntemleri deneyebilirler.

ÖZET

Baş ağrıları karmaşık özellikler gösterir. Bazen değişik türden ağrıların belirtileri birbiriyle örtüşür, fakat yete­rince dikkatli bir inceleme yapıldığında, yaşanan ağrı­nın hangi türden olduğunu teşhis etmek mümkündür.

Birincil baş ağrıları, tıbbi sorunun bizatihi kendisini teşkil eder. ikincil baş ağrıları ise başka bir tıbbi durumun be­lirtisi olarak ortaya çıkar.

Migren ağrıları genellikle başın bir tarafında olur ve zonklama şeklinde hissedilir. Işığa ve/veya sese karşı aşırı hassasiyete neden olur. Bazen ağrıya aura da eş­lik eder. ,

Gerilim tipi baş ağrıları zonklayıcı olmaktan ziyade, sa­bit bir ağrı şeklindedir. Sıklıkla şakakların çevresinde hissedilir veya başın etrafında sıkı bir bant varmış duy­gusu verir. Altı veya daha fazla ay boyunca ve ayın yarısından fazla günde görülürse kronikleşmiş bir du­rum söz konusudur,

Diş ağrısı, göz yorgunluğu veya omuzlarda ya da bo­yunda görülen gerilmeler, bazen baş ağrısı ile karıştırılabilir.

Bu bölümde, kimlerin hangi türden baş ağ­rısı çekmesinin muhtemel olduğu ve kimle­rin migrenli olma ihtimalinin yüksek olduğu ana hatlarıyla belirlenmeye çalışılmıştır.

Basit bir ifadeyle başlarsak; yaşı, tıbbi geçmişi vs. ne olursa olsun herkes baş ağrısı ve migrenden şikâyetçi ola­bilir. Ancak, böyle genel bir ifade yeterince açıklayıcı de­ğildir. Kişinin genel sağlık durumunun çeşitli ihtimallere yol açtığı unutulmamalıdır. Sağlıkla ilgili mevzularda, ge­nel kuralların yanı sıra istisnai durumların da görülebilece­ği unutulmamalıdır. Başka bir deyişle, hastalıkların çeşitli belirtileri ve bunları göstermeye meyilli insanlar vardır; fa­kat burada söz konusu olan sadece “temayül”dür ve bütün kuralların istisnası vardır. Örneğin, erkekseniz, çoğunluk­la kadınların yakalandığı bir hastalığın sizin başınıza gel­meyeceğini düşünmeyin. Şüphesiz, bunun yegâne istisna­sı, kadınların üreme sistemi ile ilgili olan hastalıklardır!

Ünlü Migrenliler

Birçok sağlık sorununun, çağımıza ait olduğunu düşü­nürüz bazen. Doktorların bu hastalıklara isim vermesinden ya da gerçek nedenleri konusunda herhangi bir fikir sahi­bi olmasından çok önce de, birçok insanın baş ağrısı ve migrenden mustarip olduğunu unuturuz. Oysa bazı tarihi kişilikler de dâhil olmak üzere, geçmişte de baş ağrısı ve migrenle yaşayan çok sayıda insan vardır. Bunların ara­sında Napoleon Bonaparte ve Julius Caesar da bulunur. Her ikisi de tarihe mal olan kişiler olarak, sağlık sorunları­na rağmen, geride unutulmayan birer isim bırakabilmişlerdir. Herhalde bu örnekler, baş ağrılarının hayatımıza ege­men olmasının gerekmediğini gösterir.

Migrenli olduğu iddia edilen tarihi kişiliklerden biri de, Hildegard von Bingen adındaki rahibedir. Yaklaşık 800 yıl önce ölen Bingen, dini müzik besteciliği dâhil olmak üze­re, birçok özelliğinden dolayı tanınan bir kişidir. Bingen, hayatı boyunca, “meleklerin ziyaretleri” veya başka “me­tafizik” olaylar şeklinde yorumlanan “vizyonlar” görmüş­tür. Bu yorumun yanlış olduğunu iddia etmek bize düşmez ama, günümüzde bu vizyonların migrenlilerde görülen, ör­neğin titreşerek parıldayan aura gibi görsel bozukluklara denk düştüğü savunulmaktadır. Bingen’in gördüğü “viz­yonlar”, bugün (yalnızca migrenlilerin değil, birçok başka kişinin de arada sırada gördüğü) fosfen olarak yorumlana­bilecek yıldız sağanakları olabilir. Çağımızda yaşayan bir doktor için, Bingen’in vizyonları ve migren belirtileri ara­sındaki paralellik şaşırtıcıdır. Hildegard von Bingen hak­kında daha fazla bilgi edinmek için Oliver Sacks’ın Migren adlı kitabını okuyabilirsiniz.

Erkekler ve Kadınlar

Migren daha çok kadınlarda görülmektedir, kadınlarda görülme sıklığı erkeklere oranla üç kat daha fazladır. Bu oranı arttıran etkenlerden biri, bazı kadınların regl dönem­lerinde yaşadıkları (menstrüel) migrendir. Bu, iki biçimde olabilir: Gerçek âdet migreni ve âdetle ilişkili olan migren. Gerçek âdet migrenine hormonal değişikliklerin sebep ol­duğu düşünülür ve tedavisi gebeliği önleyici haplara ben­zer ilaçlarla gerçekleştirilir. Bu tür bir migren, kadınların yaklaşık %10′unu etkiler ve âdet döneminin ilk günü, ar-tı-eksi iki gün içinde yaşanır. Yani, âdet döneminin baş­langıcından iki gün önce ortaya çıkabileceği gibi, başlan­gıçtan itibaren üç gün içinde de görülebilir. (Tabii, âdet dö­nemleri düzensiz olan bir kadın için bunu belirlemek daha güç olabilir.) Gerçek âdet migrenleri çoğunlukla aurasızdır.

Ancak âdet dönemiyle ilişkili migren, gerçek âdet mig­reninden daha yaygın oranda görülür (Kadınların 2/3′ü adet dönemlerinin migreni şiddetlendirdiğini iddia eder) ve bu dönem içinde herhangi bir zamanda meydana gele­bilir. Fakat bu çoğu kez, ovülasyon (yumurtlama) gibi dönemin içindeki belirli bir zamanda olur. Migren, regl öncesi sendromunun önemli ve temel bir parçası olabilir ve stres gibi psikolojik etkenler tarafından tetiklenebilir. Bazı kadınların regl dönemleri çok stresli geçer; Ağrıları olabilir, kendilerini “kirli” gibi algılayabilirler, hasta gibi hissedebilirler; ya da âdet dönemlerini düzensiz hale geti­ren başka sorunlar yaşabilirler.

Migrende stresin tetikleyici etkisinin olduğunu biliyoruz, dolayısıyla âdetle ilişkili stresin, âdetle ilişkili migrene neden olacağını varsaymak mantıksız olmayacaktır. Gerilim tipi baş ağrıları da çoğu kez regl dönemiyle ilişkilendirilir. Ayrıca ba­zı kadınların âdet döneminde migrenlerinin hafiflediğini söy­lemeleri, meseleyi daha da karmaşık hale getirmektedir!

Araştırmaların Özeti

Holm. Bury ve Suda (1996), kadınlarda âdet görme, migren ve stres arasındaki ilişkiyle ilgileniyorlardı. 12 migrenli kadın seçip, bunları migreni olmayan 12 kadın ile bir araya getirdiler. Bu şekilde, âdet döneminin stres üzerindeki normal etkileri ile migrenle iliş­kili olabilecek herhangi bir etkiyi karşılaştırabileceklerdi. Migrene yatkın kadınlara, stres ve stresle baş etme yöntemleri ile ilgili anketler verildi ve onlardan bir ay boyunca baş ağrılarının kaydını tutmaları is­tendi. Ortaya çıkan sonuçlara göre, migreni olan kadınlar, âdet döneminin belli noktalarında stresle başa çıkmakta daha fazla zorlanıyorlardı, Yani, stresle başa çıkma stratejileri, kontrol grubundakiler kadar iyi değildi ve bu zamanlarda baş ağrıları şid­detleniyordu. Stresle migren arasındaki ilişki, regl dönemine bağlı olarak değişiyordu. Araştırmacıların söylediğine göre, bütün bu unsurlar birbiriyle etkile­şim içindeydi; bundan dolayı âdet dönemindeki ka­dınlar daha fazla stres yaşıyor, dolayısıyla daha faz­la migren ağrısı çekiyorlardı. Psikolojik başa çıkma yöntemleri de, regl döneminde zayıflıyordu.

Öyle görünüyor ki, kadınlarda migreni anlayabilmek için regl dönemlerinin seyri hakkında da bilgi sahibi olmalıyız. Yine de bu incelemenin, yalnızca bir aylık dönemi kapsayan menstrüel faaliyeti kaydettiğini ve oldukça az sayıda kadınla gerçekleştirildiği unut­mamalıyız. Elde edilen bulgularının nüfusun tama­mını temsil edebilmesi için, bu türden araştırmaların çok sayıda kişi üzerinde yapılması gerekmektedir.

Kadınların bir bölümü, hormonal faaliyetin arttığı bir diğer dönem olan hamilelik sırasında baş ağrısı ya da mig­renlerinin hafiflediğini söylerken; diğer bir bölümü de, şid­detlendiğini iddia eder. Bu da gösteriyor ki, migreni sade­ce bedende olup biten olaylarla açıklayamayız. Zira hami­lelik süresince bütün kadınlar, en azından kimyasal ve fi­ziksel değişiklikler bakımından aşağı yukarı aynı şeyleri yaşar. Oysa insanların bedenleri ve zihinleri aynı olaylara farklı tepkiler verebilir. Bir kişide migrene yol açan bir et­ken, başka birinin migrenini engelleyebilir.

Hamilelik döneminin migren üzerindeki etkisine geri dönersek; migren, özellikle de auralı migren, ilk olarak ha­milelik sırasında ortaya çıkabilir. Bunun, menstrüel migre­ni olan kadınların başına gelme ihtimali daha kuvvetlidir.

“Gerilim tipi” baş ağrılarından, erkekler de kadınlar da şikâyetçidir. Hemen hemen herkes, hayatında en az bir kere gerilim tipi baş ağrısı çeker. Çoğu insan bunu yılda birkaç kere yaşar. Çok daha sık yaşansa bile, normal sınır­larda görülebilen bir durumdur. Gerilim tipi ağrılar, tıpkı migrende olduğu gibi kadınlarda erkeklere oranla daha sık görülse de, iki cins arasında o derece çarpıcı bir fark yok­tur. Kadınların yaklaşık %90′ı, erkeklerin de %70′i gerilim tipi baş ağrısı çeker. Birçok insan için, bu ağrılar hayatın doğal bir parçasıdır; aspirin ya da başka bir ağrı kesici alarak bir dahaki sefere kadar ağrısız günler geçirmek müm­kündür. Bazı insanlar için ise, bu, ömür boyu süren bir problem olabilir.

“Küme baş ağrıları” çoğunlukla erkeklerde görülen bir rahatsızlıktır (yaklaşık %85 oranında erkeklerde görülür). Bu durum, “küme baş ağrısı”nı teşhis etme konusunda ka­rışıklığa yol açabilir. Doktorlar, bu baş ağrısını başka şey­lerle karıştırabilirler. Küme baş ağrısından mustarip bir ka­dınsanız, doktorunuzun sorunu hemen tespit edip doğru teşhisi koyması daha güç olabilir.

Cinsellikle ile ilgili baş ağrıları ise, genel kanının aksine kadınlardan çok erkeklerde görülür. Genellikle kadınların başları ağrıdığı için eşleriyle birlikte olmaktan kaçındıkları düşünülür. Cinsel ayrımcılığın hüküm sürdüğü dünyamız­da, baş ağrısı kadınların sığındığı bir mazeret olarak algı­lanır. Oysa cinsellikle ilgili baş ağrılarının pek çoğunun ne­deni, bizzat cinsel ilişkinin kendisidir ve bu durum kadın­lara oranla erkeklerde çok daha sık görülür (dörde bir ora­nında). Söz konusu baş ağrıları, çoğunlukla cinsel etkinli­ğin başlangıcında veya orgazm sırasında oluşur. Cinsel uyarılmanın doğası düşünülünce, kanın damarlardan pompalanmaya başlamasıyla baş ağrısı oluşma ihtimalinin artması şaşırtıcı değildir. Doktorunuza cinsel kaynaklı baş ağrılarınızı anlatmaktan çekinmeyin. Çünkü doktorun ya­şadığınız durumu tam anlamıyla bilmeden size yardımcı olması ya da tavsiyede bulunması zordur. Doktorunuza anlatacaklarınız, sizin için ne kadar özel veya mahcup edi­ci şeyler olursa olsun, emin olun ki bu durumu yaşayan ilk kişi siz değilsiniz.

Çocukluk Döneminde Başlayan Ağrılar

Pahalı tarama teknikleri kullanılmadıkça, bebeklerin baş ağrılarını teşhis etmek hemen hemen imkânsızdır. Çok fazla ağlayan bir bebek, bitmek bilmeyen baş ağrıları çeki­yor olabilir fakat çoğunlukla bunu anlamamız mümkün değildir. Ancak çocuklarımız ağrılarının kaynağını göstere­cek kadar büyüdükleri zaman, meseleyi gerektiği gibi araştırmaya başlayabiliriz. Oysa migren, küçük çocuklarda en sık görülen baş ağrısı türüdür ve kız ve erkek çocukla­rı bundan eşit derecede etkilenir. Baş ağrılarında cinsiyet farklılığının etkisi, ancak ergenlikten sonra tam anlamıyla kendini göstermeye başlar.

Migren ağrısı çocuklarda da ortaya çıksa da, çocukluk­ta görülen baş ağrılarının büyük çoğunluğu zararsızdır. Dolayısıyla çocuğunuzun başı ağrıdığında aşırt derecede endişelenmenize gerek yoktur. Yine de her ihtimale karşı doktorunuza danışmanız ve sağlıkla ilgili şikâyetleri oldu­ğunda çocuklarınızı etraflıca muayene ettirmeniz en doğ­rusu olacaktır.

Herhangi bir türden baş ağrısına karşı hassas olan ço­cuklar, genellikle uyku bozukluğu da yaşıyor olurlar. Çünkü duydukları ağrı, geceleri rahat uyuyamamalarına neden olur; o zaman da gün boyu kendilerini yorgun his­sederler. Bu türden belirtiler, çocuğunuzun sağlık soru­nunun sorumlusunun baş ağrısı olduğu yönünde bir işa­ret olabilir.

Tıpkı yetişkinler gibi çocukların da baş ağrısı çekmesi­nin birçok sebebi vardır. Ancak, özellikle çocuklarda baş ağrısını tetikleyen başka nedenler de bulunur. Bunlardan biri, ergenlikte yaşanan hormonal değişikliklerdir. Ayrıca çocuklar, yiyeceklerdeki renklendirici ve koruyucu katkı maddelerine karşı daha hassastır. Fakat baş ağrılarının, çocukların hayatında gerçekten daha önemli bir yer tutan ve genellikle fazla üzerinde durulmayan nedeni, her gün ekran karşısında geçirdikleri zamandır. Saatler boyunca bilgisayar oynamak ya da televizyon seyretmek, baş ağrı­sını ciddi manada tetikler.

Göz yorgunluğu ve ekran karşısında kambur durmanın vücutta yarattığı gerilme ve zorlanmalar doğrudan baş ağ­rısına yol açabilir. Çocukların okulda da bilgisayar kullan­dıkları ve günün büyük bir bölümünü, kambur bir oturma vaziyetinde okuyarak ve yazarak geçirdikleri gerçeğini de buna ekleyin; baş ağrısının oluşması için neredeyse en el­verişli şartlar bir araya gelmiş demektir. Çocuklar genellik­le görme problemi yaşadıklarını fark etmezler, dolayısıyla düzenli aralıklarla bir göz doktorunun muayenesinden geçmelerinde fayda vardır.

Çocuklarda baş ağrılarının seyrek görüldüğü söylene­mez. Üstelik migren çok tuhaf bir şekilde de ortaya çıkabi­lir; abdominal (karınsal) migren. Bu, baş yerine karın böl­gesinde yaşanan bir ağrıdır ve bazen çocuk her iki bölge­de de ağrı hisseder. Abdominal migren, erişkinlerde çok daha seyrek görülür.

Anne babalar, karnının ve başının ağrıdığını iddia eden çocuklarının şikâyetlerine fazlaca ihtiyatlı yaklaşıyor ola­bilirler, çünkü bunun okula gitmemek için kullanılan bir mazeret olduğunu düşünebilirler. Çocuğunuzun içinde bu­lunduğu durumlara karşı duyarlı olun ve gerçekten baş ağ­rısı çektiği zamanlarla numara yaptığı durumları ayırt et­meye gayret gösterin.

YARARLI NOTLAR!

Eğer çocuğunuz yalnızca okul günlerinde başının ağrıdığını söylüyorsa; hafta sonlarında veya tatiller­de başı hiç ağrımıyorsa büyük ihtimalle başka bir şey söz konusudur, Çocuğunuzun davranışlarını in­celeyin ve okulla ilgili bir problemi olduğunu düşü­nürseniz, öğretmeniyle okulda neler olup bittiği hakkında konuşun.

Not : Migren ağrısı çocuklarda, başta olduğu gibi karın bölgesinde de hissedilebilir.

Ellili yaşlara gelindiğinde, genellikle hem migrenlerde hem de küme ve gerilim tipi baş ağrılarında bir azalma görülür. Fakat maalesef, başka nedenlere dayalı baş ağ­rıları daha sık görülmeye başlar. Yaşlandıkça örneğin kardiyovasküler (kalp ve damarla ilgili) hastalıklara ve şeker hastalığına yakalanma ihtimalimiz artar, bunlar da baş ağrısı ile ilişkilidir. O ya da bu türden baş ağrılarının,, bizi hayatımız boyunca etkilediği üzücü bir gerçektir, de­ğişen yalnızca baş ağrısının, türüdür. Bir de yaşlandıkça eklem yerlerimizde kireçlenmeler oluşmaya başlar. Özel­likle boyun kemiklerinde görülen kireçlenmeler, baş ağrı­sına neden olabilir.

İleri yaşlardaki insanların karşılaştığı özel bir sorun da, dev hücreli arterit (atardamar iltihabı) olarak da bili­nen temporal arterittir. Arterit, kadınları erkeklerden da­ha fazla etkiler ve genellikle 50 yaşından sonra başla­makla beraber özellikle yetmişli yaşlarda daha çok görü­lür. Başın etrafındaki atardamarların iltihaplanmasıyla il­gili bir durumdur.

YARARLI NOTLAR!

Eğer 50 yaşının üzerindeyseniz ve şakak bölgeleri­nizde özellikle geceleri ve soğuk havalarda şiddet­lenen bir baş ağrısı hissediyorsanız, doktorunuzla görüşüp bu belirtileri ona bildirin. Sorununuzun tem­poral arterit olup olmadığını anlamak için, muaye­ne olmanızda fayda vardır.

Sağlık Karneniz ve Baş Ağrıları

Baş ağrısı şikayetiyle başvurduğunuz doktor, öncelikle sağlık karnenize bakarak ağrının nedenini bulmaya çalışa­caktır. Bunu yapmazsa önemli bilgileri kaçırabilir. Örne­ğin, şeker hastalığı veya yüksek tansiyon gibi baş ağrısına yol açan sağlık problemleriniz varsa, durumu aydınlat­mak daha kolay olacaktır. Tabii, yıllar boyunca birçok sağ­lık sorunundan mustarip olduysanız sağlık siciliniz şişkin olacaktır. Öyle hastalar vardır ki, sağlık kayıtlan yüzlerce sayfa tutar. Böyle bir durumda, doktorunuz bazı önemli bilgileri gözden kaçırabilir. Onun için bir miktar öz inceleme yapmanız yararlıdır. Kimse geçmişte yaşadığınız sağlık sorunlarını sizden daha iyi bilemez. Halihazırda yaşadığı­nız ve geçmişte yaşamış olduğunuz sağlık sorunları üzeri­ne düşünmeye ve baş ağrıları-hakkında okumaya zaman ayırın. Doktorunuz şikâyetinizi izah edemiyorsa, kendi in­celemenizin ortaya çıkardığı herhangi bir şeye işaret ede­bilirsiniz. Bu, doktorun işine karışmak değil, sorunu çöz­mek için ona yardımcı olmak anlamına gelir. Doktorun her şeyi bilen bir uzman, hastanınsa her şeyden bihaber bir ki­şi olarak algılandığı günlerden beri çok ilerleme kaydettik. Çağdaş sağlık hizmeti modellerinin çoğu, teşhis ve tedavi­nin, sağlık hizmeti uzmanı ile hasta arasındaki görüşme ve işbirliğinin bir parçası olduğunu kabul eder. Arabanız bo­zulursa, tamircinin bir bakışta ne olduğunu anlamasını beklemek yerine, ona neler olduğunu anlatırsınız. Aynı şe­kilde, doktorunuzla görüştüğünüzde de ona size yardım etmesi için gerekli olan bilgileri sunun.

YARARLI NOTLAR!

Küçükken boynunuzda veya omurganızda bir hasar ya da zedelenme meydana gelmiş olabilir. Bu, yıllar önce iyileşmiş bir durum olsa bile, şu anda yaşadığı­nız baş ağrısına yol açıyor olabilir.

Araştırma Özeti: Özyeterlilik

Psikologlar özyeterlilik denilen kavramı bir hayli önemserler. Bu, temel olarak, insanın bir şeyler ya­pabilmek için kendine duyduğu inançla ilgilidir. Özyeterliliği yüksek olan insanlar kendilerine güvenirler. Özyeterliliği düşük olanlar ise, genellikle gerekli yete­nek ve becerilerden yoksun oldukları düşüncesiyle, içinde bulundukları durumu değiştiremeyeceklerine inanırlar. Özyeterlilik konusunda insanlar arasında büyük farklılıklar vardır. Özyeterlilik ile sağlıklı bir hayat arasında bir takım ilişkiler saptanmıştır.

Marlowe (1998) özyeterliliğin, insanın stresle başa çıkma yeteneğini etkileyebileceği, bununda baş ağrılarına yansıyabileceği teorisi üzerinde çalıştı. Yaşları 17 ile 65 arasında değişen baş ağrısı mağduru 120 kişi ile röportaj yaptı. Ayrıca bu kişiler, 28 gün boyunca hayatlarındaki stresli olayları ve baş ağrılarını kaydettiler. Gönüllülerin 114’ ünde (%95) stresli olaylarla baş ağrısı arasında belirgin bir ilişki vardı. Yaşadıkları olaylar ne kadar stres vericiyse, baş ağrıları da o derece artıyordu. İlginç olan ise. bunun özyeterlilikle etkileşimiydi. Özyeterliliği yüksek olan birey­lerde, stresli olaylarla baş ağrısı arasındaki ilişki son derece zayıftı. Buna karşılık, özyeterliliği düşük birey­lerde stresle baş ağrısı arasında güçlü bir ilişki görü­lüyordu. Bu da gösteriyor ki, insanlar kendilerine gü­venirlerse, stresli durumlarda ortaya çıkan baş ağrı­sını engelleyebilirler. Bu güvenden yoksun olanlarda ise, stresin egemenliği eline alıp baş ağrılarının yolu­nu açması kaçınılmazdır. Bu önemlidir, çünkü özyeterlilik değiştirilebilen bir şeydir. Bireyler, uzman des­teği ile stresle başa çıkma yollarını öğrenip kendile­rine güvenlerini arttırabilirlerse, hayatlarındaki stresli olaylarla baş ağrısının başlangıcı arasındaki zinciri kırma konusunda da yol almış olacaklardır. Stresten tamamen kurtulmak mümkün değildir, çünkü bu hepimizin hayatının kaçınılmaz bir parçasıdır. Fakat stres karşısında gösterdiğimiz tepkiler ve kendi hakkı­mızdaki düşünce ve inançlarımız üzerinde çalışma­mız mümkündür, .

Meslek

Çok stresli bir işiniz varsa, sık sık gerilim tipi baş ağrısı çekmeniz veya migren atağı yaşamanız kuvvetle muhte­meldir. Stresle, baş ağrısı türlerinin çoğu arasında belirgin bir ilişki vardır, dolayısıyla iş yaşamınız baş ağrılarınıza da başka sağlık sorunlarınıza da yol açıyor olabilir. Muhteme­len, işinizi değiştirmeniz pek mümkün değildir. İşyerinizde nahoş olayların meydana gelmesini engelleyebilmek ya da iş yükünüzü hafifletmek de sizin elinizde değildir. Bu du­rumda, değiştirebileceğiniz tek şey kalır geriye; işe karşı tutumunuz…

Stres, algılamayla ilgili bir durumdur. Eğer siz “stres” algılamasına sahip değilseniz; o zaman ortada stres yok­tur, insanların, size stresten kurtulmanızı önermeleri tek başına bir anlam ifade etmez. Stresle gerçekten başa çıka­bilmenizi sağlayacak olan yine sizsiniz. Size öncelikle ra­hatlayıp gevşemek için kendinize zaman ayırmanızı tavsi­ye ederim. Sağlığınızın ciddi biçimde tehlike altında oldu­ğu durumlarda, bir psikolog, stresi yeniden tanımlama ko­nusunda size yardımcı olabilir.

Başa ağrıları ve iş yaşamı arasındaki ilişkinin şöyle bir boyutu da vardır: İşi gereği zehirli maddelerle haşır neşir olan insanlar, özellikle de bu maddelerle temas kaçınılmazsa, baş ağrılarına daha açık hale gelirler. Her ne kadar sağlık ve güvenlikle ilgili kuruluşlar, zaman zaman çalı­şanların bu türden maddelere maruz kalma durumunu iz­leyip denetleseler de, bazı iş kazalarının meydana gelebi­leceği ve geldiği hepimizin malumudur. Bazen de insanlar yetkililer tarafından hazırlanmış yönergelere uymak yeri­ne, bunlara kayıtsız kalmayı tercih ederler. Teorik olarak, zararlı maddelere herhangi bir şekilde maruz kalındığında baş ağrıları tetiklenebilir (örneğin çoğu kimse, evindeki bir odayı boyadıktan sonra baş ağrısı çeker), hatta deri yoluy­la alınan kurşun bile baş ağrısına yol açabilir. Bu nedenle, sürekli baş ağrılarından yakınıyorsanız, doktorunuzla işi­niz hakkında konuşun. Hatta -varsa- bu durumu işyeri­nizdeki insan kaynaklan sorumlusu ile de paylaşın.

Not : Çalıştığı ortamda zehirli maddelerin etkisinde kalan kişilerde baş ağrıları görülebilir.

Kalıtım

Doğal olarak birçok insan, baş ağrıları ve migrenin ge­netik yolla geçip geçmediğini merak eder. Bunun cevabı; hem evet hem de hayırdır. Baş ağrısında kalıtımın etkili ol­duğuna dair bazı kanıtlar vardır, ancak baş ağrısıyla soya-çekim arasında kusursuz bir ilişki olduğunu söylemek mümkün değildir. Ailenizin geçmişinde migren hastasının bulunmaması, sizde migren görülmeyeceği anlamına gel­mez; bu olasılığın daha az olduğu anlamına gelir. Eğer hem anneniz hem de babanızda migren varsa, halihazırda böyle bir sıkıntınız olmasa bile er geç sizin de migrenden mustarip olmanız kuvvetli bir ihtimaldir. Bu, birkaç nede­ne bağlı olabilir: Migreniniz alerjik türdense, anne baba­nızdan birinin ya da ikisinin birden alerjik reaksiyon gös­terdiği şeyle ilgili geni miras almış olabilirsiniz. Fakat ço­ğunlukla neyin genetik miras olarak geldiğini, neyin yetiş­tirilme .sonucu oluştuğunu anlamak kolay değildir. Uz­manlar yıllarca kalıtım-çevre ilişkisini tartışıp durdular.

Genetik mirasımız ne olursa olsun, bazen anne baba­mızdan birtakım şeyler öğreniriz. Bütün baş ağrısı tipleriy­le fazlasıyla bağlantılı olan stresten uzak durmamız müm­kün değildir; çünkü dünya bizi strese sokabilecek şeylerle doludur. Bazı insanlar stresle gayet iyi başa çıkarlar, haya­tın getirdiği problemler onlara adeta vız gelir. Bazı insan­larsa, bu başa çıkma becerilerine sahip değildirler ve yaşa­dıklarından fazlaca etkilenirler. Bizler kendi başa çıkma becerilerimizi, bunun için özel olarak uğraşmasak da, ço­cuklarımıza Öğretiriz. Çocuklar belli başlı davranış biçimle­rini bizden öğrenir ve bize benzemeye çalışırlar. Bizim strese olumsuz bir şekilde tepki verdiğimizi görürlerse bu­nu da öğrenebilirler. Çocuklar anne babalarının kötü alış­kanlıklarını da edinebildikleri için, anne babanın yanlış ya da yetersiz başa çıkma mekanizmaları daha fazla strese ve dolayısıyla daha fazla baş ağrısına yol açıyorsa, büyüdüklerinde çocuklarda da benzer davranış kalıplarının gözlem­lenmesi oldukça muhtemeldir.

Irk ve Kültür

Elimizde, farklı “ırklardan” insanların farklı türden baş ağrıları çektiğine dair geçerli bir kanıt bulunmasa da, kül­türlerine bağlı olarak insanlar arasında farklılıklar olabilir. Stresle başa çıkma yöntemleri, yaşanan stresin türü ve hepsinden daha bariz olarak yeme alışkanlıkları, kültürden kültüre farklılık gösterir. Basit bir örnek vermek gerekirse, Çin yemeğinde yüksek oranlarda monosodyum glutamat (MSG) bulunabilir ki, bu baş ağrısına yol açtığı iddia edi­len bir kimyasal maddedir. Etnik köken itibariyle Çinli ol­sanız da olmasanız da, fazla miktarda Çin yemeği yemek daha sık baş ağrısı çekmenize neden olabilir.

Halihazırda, baş ağrıları hakkında kültürler arası pek az inceleme yapılmış ve yayınlanmıştır. Dolayısıyla bu konu­da insanlar arasındaki farklılıklar hakkında en fazla tah­min yürütebiliriz. Geçerli gibi görünen bir sonuç ise, çok yüzeysel olmakla birlikte, farklı ırk gruplan içinde baş ağ­rısı görülme sıklığı ile ilgilidir. Basitçe söylemek gerekirse,beyaz ırka mensup insanlar daha fazla baş ağrısı çekerler. Siyah ırka veya san ırka mensup insanlarda daha az baş ağrısı görülür. Buna neyin yol açtığını bilmiyoruz ama ağ­anın ortaya çıkma sıklığı açısından böyle bir farklılık göz­lemlenmiştir.

Özet

• Migren, kadınları erkeklerden daha fazla etkiler.
• Bazı kadınlarda âdet dönemi, migreni tetikler; buna karşılık kimilerinde de ağrının dinmesine neden olabilir.
• Gerilim tipi baş ağrıları, hem kadınlarda hem de er­keklerde görülür, Fakat migren gibi, bu tip ağrı da, ka­dınlarda erkeklerden daha yaygın olarak ortaya çı­kar. Ancak iki cins arasındaki fark, migrende olduğu kadar belirgin değildir.
• Küme baş ağrılarına çoğunlukla erkekler maruz kalır.
• Baş ağrıları bütün yaşam boyunca sürebilirse de, ne­denleri değişebilir.
• Yoğun ve stresli işlerde çalışmak baş ağrısının ortaya çıkması için önemli bir etkendir.
• Migrenin kalıtım yoluyla aktarıldığında dair bazı gene­tik kanıtlar mevcuttur, fakat bu güçlü bir bağ değildir.

Bu bölüm büyük ölçüde gerçek hasta öy­külerine ayrılmıştır, Çünkü baş ağrısı ve mig­renin ne olduğunu en iyi bilenler onlardır,

İşaret edilmesi gereken en önemli şey, baş ağrısı keli­mesinin bile bir yanlış adlandırma olduğudur. Baş ağrısı çeken birçok insan aslında ağrı hissetmez. Hissettiği şey, yakıcı bir acı, ani veya keskin bir acı veya buna benzer başka bir histir. Her şeye baştan başlayıp yeni sözcükler üretme şansımız olsaydı, baş ağrısı yerine “baş acısı” de­mek daha iyi olabilirdi, ama tarihi değiştiremeyiz. Uzman­lar, çeşitli insanların acıyla ilgili tecrübelerini aynı kefeye koyup hepimizin kullanabileceği ve kabul edebileceği or­tak kelimeler türetmek için ellerinden geleni yapmaktadır­lar, fakat bu kolay bir iş değildir. Hepimizin bir şeyleri ifa­de etmek için seçtiğimiz kendimize özgü kelimeler vardır ve hiç kimse bir başkasıyla tamamen aynı değildir. Dola­yısıyla, bu bölümde yer verilen baş ağrısı ve migren öykü­lerini okurken her zaman bu kişilerle aynı fikirde olmayacağınızı unutmayın. Elbette sizin kendi tecrübeleriniz başkalarınınkinden biraz daha farklı olacaktır.

Bu bölümde, farklı türden baş ağrılarının genellikle ne şekilde görüldüğünü ve kişiye ne hissettirdiğini göreceksi­niz. Her konuda olduğu gibi, baş ağrıları hususunda da is­tisnai durumlar vardır. Biz bu bölümde ağırlıklı olarak en yaygın baş ağrısı türlerini ele aldık. Teşhis edilen en yay­gın üç baş ağrısı türü; gerilim tipi ağrı, migren ve küme ağ­rılardır. Bunların arasında da ilk ikisi daha sık görülen baş ağrısı türleridir.

Gerilim Tipi Baş Ağrıları

Aşağıdaki hikâye, normal baş ağrısı olarak görülen gerilim tipi baş ağrısının migrenle karıştırılmasının ne ka­dar kolay olduğunu gösteriyor. İkisi arasındaki temel farklılık, nitelikten çok yoğunlukla ilgilidir. Migrenin ne kadar korkunç olabildiğini anlatan hikâyelerden sonra, gerilim tipi baş ağrılarının neden olabileceği ıstırabı unut­mak mümkündür.

“Gerilim tipi baş ağrılarının en kötü tarafı, insan­ların yalnızca günlük, normal bir baş ağrısı çektiğimi düşünüp bana her zaman anlayış ve şefkatle yaklaşmamaları. Oysa benim ağrılarım herkesinki gibi değil. Ağrıların düzenli ve sürekli olması beni çok etkiliyor.

Ağrılarımın sıklığı ayda 10 ile 20 arasında değişiyor. Daha da endişe verici olan, yıllardır bu sıklıkta devam ediyor olması. Hissettiğim, tekdüze ve bir türlü geçmek bilmeyen bir ağrı. Başımı oynattı­ğımda şiddetleniyor. Her zaman olmamakla birlikte, bazen midem de bulanıyor. Bir kere de görü­şüm bulanıklaştı. Başlangıçta migrenim olduğunu sandım ama doktorum bunun migren olmadığını söyledi. Ağrılarım, başladığında iki ya da üç gün sürdüğü ve bir türlü geçmek bilmediği için mora­lim bozuluyor, başka bir şeye konsantre alamıyo­rum. Doktorum, son zamanlarda depresyonda ol­duğumu söylüyor. Aslında bakılırsa haklı da, ama olay o kadar basit değil. Çünkü bence bu kadar uzun zamandır bu ağrıları çeken herkes bir biçim­de depresyona girerdi. Söylemek istediğim şu; depresif insanlar sabah kalkmaktan nefret eder­ler. Ben de sabahları kalkmak istemiyorum. Ama bunun nedeni, gece baş ağrısıyla yatmış olmam, uyandığımda da başımın ağrımaya devam et­mesi ve ağrı kesiciler işe yaramadığında (ki çoğu zaman işe yaramaz) bütün gün, başımın ağrıya­cağını biliyor olmam.

Bu ağrıyla baş etmek için birçok farklı şey dene­dim. Bunların içinde en iyisi, ağrı kesici kullanmak gibi görünüyor fakat o da zaman zaman işe ya­ramadığı gibi, çok sık alındığında uzun vadede sağlığa zararlı olabiliyor. Omuzlarıma masaj yapı­lırsa bir süreliğine ağrım diniyor, ama masaj bittik­ten bir saat kadar sonra yeniden başlıyor. Hint masajını da denedim, o da işe yarıyor. Ama sa­bahın üçünde bir türlü uyuyamıyorken ve kafam bir mengene ile sıkılıyormuş gibiyken bunu yaptı­racak birini bulmam mümkün değil.

Benimki gibi baş ağrısı çekenlerin işi gerçekten zor. Bazen, keşke migrenim olsaydı diyorum. Biliyorum migren ağrısı, çok daha şiddetli ama duy­duğum kadarıyla migren atağı bu kadar sık orta­ya çıkmıyormuş. Kronik baş ağrılarının en kötü ta­rafı, hayatınızın yarısını baş ağrısıyla geçirmek zo­runda kalmak ve bu sırada başka bir şeyle uğraşabilmenin zor olması.” Sue,55

Auralı Migren

Bazı insanlar, ağır bir soğuk algınlığı geçirdikleri zaman grip olduklarını sanırlar. Yine, sadece ağır bir baş ağrısı çektikleri halde migreni olduğunu iddia eden kişiler de var­dır. Çoğunlukla bu kişiler hiçbir zaman gerçek bir migren tecrübesi yaşamamışlardır. Aşağıdaki hikâyelerde görüle­ceği gibi, migrene birçok başka belirti de eşlik eder. Bun­lar, migrenin normal bir baş ağrısından çok daha kötü ol­duğunu gösterir.

Walter’ın hikâyesi, nispeten ılımlı bir migren vakasını tarif ediyor. Göreceğiniz gibi, ataklar oldukça seyrek orta­ya çıkıyor ve kontrol altına alınabiliyor. Walter, bu ba­kımdan şanslı. Tabii bunda psikolog olmasının ve duru­munu anlayıp olan biteni yerli yerine koymasına yardım­cı kitapların elinin altında bulunmasının da etkisi var. Ta­bii, bu kitabı okumak da size bu türden bir güven ve iç ra­hatlığı verebilir. Bakacağınız yeri bilirseniz, birçok bilgiye ulaşabilirsiniz.

“Çocukluğumdan beri migrenim vardı. Yaklaşık 14 yaşındayken, okulda akşam yemeği kuyru­ğunda beklediğim bir an, renkli, yılan gibi kıvrılan bir ışığın yavaş ama emin bir biçimde görüş alanımın ortasına doğru yay gibi bir kavis çizdiğini ve görüş alanımın yarısını tamamen kapladığını net bir biçimde hatırlıyorum. Gördüğüm bu ışık tuhaf gelmişti ama hiç korkmamıştım, çünkü daha ön­ce de defalarca bu tür şeyler başıma gelmişti. Bu ışığı görmemle şiddetli bir baş ağrısının başlangı­cı arasında yaklaşık 30 dakikalık bir süre olurdu. 22 yaşıma gelene kadar, bunun klasik bir migren atağı olduğunu anlayamamıştım. Bilgisayarda yazı yazarken, birdenbire bazı kelimeler yok olu­yordu’. Bir anlamda kısmi körlük olan bu durum yavaş yavaş kötüleşti; anlaşılan yılan gibi kıvrılan ışık bunun nedeniydi. Oxford Companion to the Mind (Oxford Üniversitesi Yayınlarından çıkan Zi­hin Terimleri Katalogu) adlı kitabı buldum ve mig­ren maddesine baktım. Yıllar boyunca başımdan geçen olayların şahane bir tasviriyle karşılaştım. Orada da, baş ağrısının genellikle görsel bozuk­luktan yaklaşık 30 dakika sonra başladığına dik­kat çekiliyordu. Bunun üzerine hemen iki parase-tamol aldım ve baş ağrısının en kötü kısmını atlat­mayı başardım. Artık böyle yaparak baş ağrımı büyük ölçüde kontrol altında tutabiliyorum. Ayrı­ca migren atağı esnasında nefes alıp vermemin de biraz ‘garipleştiğini’ fark ettim; soluklarım biraz daha hızlanıyor. Daha yavaş nefes almak, işe ya­rıyor gibi görünüyor. Migren benim için sık sık ken­dini gösteren bir şey değil; belki yılda iki ya da üç kez” Walter,31

Not: “Çok rastlanan bir migren aurası, “titreyerek parıldayan bir ışık yayının” görüş alanı boyunca hareket etmesi şeklinde görülür.”

Migrenin birçok nedeni ve tedavisi olabilir. Hannah, kendi hikâyesini anlatırken bunu en iyi şekilde gözler önü­ne seriyor. Dikkat edilirse, migren ataklan ile âdet dönem­leri arasında bağlantı kuruyor. Dolayısıyla, çikolatanın migrenini hafifletebildiğim gözlemlemesi tesadüf değil. Çünkü birçok kadın, âdet döneminde her zaman olduğun­dan daha çok çikolata ve tatlı tüketir.

“Onlu yaşlarımın başında neredeyse, her pazar sabahı uyandığımda migrene benzer belirtilerle karşı karşıya kalmaya başladım. Şiddetli baş ağrı­ları yoktu ama midem çok bulanıyordu. Uzun bir süre, bu belirtileri migrenle bağdaştırmadım. Onlu yaşlarımın ortasında, part time çalışmaya başla­dım. Kötü ışıklandırılmış bir ofiste, titreşen flüoresan ışıkları altında çalışırken migren benzeri baş ağrıla­rı çektim.

Yirmili yaşlarımın başında, ilk kez tam anlamıyla migren olduğunu düşündüğüm bir tecrübe yaşa­dım. Giderek kötüleşen bir baş ağrısı ve mide bu­lantısı şeklinde başladı. Sonra kustum ve şiddetli biçimde titremeye başladım, aynı zamanda ışığa tahammül edemez hale geldim.

O günden beri, migren benim için özellikle de âdet dönemlerinde oldukça sıradan bir olay ha­line geldi. Atak geldiğinde Aspirin ve parasetamol alırdım. (Gerçi bunların çok da yararlı oldu­ğunu sanmıyorum,) Ağrı bazen birkaç saat sürüp geçerdi, fakat günlerce geçmediği de olurdu. En uzun atağım, on gün sürmüştü. Bu ağrının nedeni­ni ortaya çıkarmaya çalışmak, o zaman henüz aklıma gelmemişti.

Otuzlu yaşlarımda, bana huzursuz bağırsak sendromu teşhisi kondu. Anlaşılan bu da, tıpkı migren gibi stresten dolayı ortaya çıkmıştı. Birkaç yıl bo­yunca belirli aralıklarla sakinleştirici ve beta-bloker türü ilaçlarla tedavi edildim. Bu, hem migrenimin hem de bağırsak sendromundan kaynaklanan mide kramplarımın sıklığını ve şiddetini azalttıysa da, yan etkilerinden çok rahatsız olduğum için, kullandığım ilaçları kısa bir süre sonra bıraktım.

Migren ataklarımı nelerin tetiklediğini saptamak konusundaki en önemli gelişme, bundan üç bu­çuk yıl önce, kırklı yaşlarımın ortasında, ağır bir gı­da zehirlenmesi geçirdiğim sırada gerçekleşti, İki haftayı aşkın bir süre boyunca, ne yesem zehirlen­me belirtilen ortaya çıktı, bir ara sanki hiç iyileşmeyecekmişim gibi geldi. Çaresizlik içinde, alerji testi yaptırmak üzere bir kliniğe gittim. Bu olay, gerçek­ten de hayatımın dönüm noktası oldu. Her biri yıl­lardır çektiğim birçok rahatsızlığın sorumlusu olan çok sayıda farklı gıdaya karşı alerjim olduğu orta­ya çıktı. Bu gıdaları tamamen terk eden bir bes­lenme biçimini benimsedikten sonra, yalnızca migrenden ve huzursuz bağırsak sendromundan kurtulmakla kalmadım, aynı zamanda sdman nezlesi ve astım nöbetlerim de kesildi. Gerçi bu kadar özel bir perhizi uzun süre boyunca uygula­mak, benim için bir hayli zahmetli ve kısıtlayıcı, Bazen sakıncalı yiyecekleri fazla kaçırıyorum; işte o zaman aynı belirtileri yine yaşıyorum, fakat ge­nel olarak eskisine göre çok daha iyiyim.

Zaman içinde migrenimi tetikleyen faktörleri keş­fettim: Suni ışık, süt ürünleri, yoğun güneş ışığı, uy­kusuzluk, su kaybı, alkol, âdet görmek, uzun süre bilgisayar ekranına bakmak, gıda boyaları (özel­likle tartrazin) ve kahve.

Çikolatanın ise faydalı olduğunu keşfettim! Bu belki de çareler arasında en tartışmalı olanıdır, çünkü genellikle çikolatanın migreni tetiklediği düşünülür, Bazen migrenin i|k belirtileri ortaya çık­tığında, canım çok çikolata istiyor. Küçük bir par­ça çikolata yedikten sonra söz konusu belirtiler yok oluveriyor; bunun tesadüf olduğuna inanmıyorum.” Hannah,49

Aşağıdaki vakada migrenin kalıtım yoluyla aileden ge­çebileceğini ve fazla uyumanın da migrenle ilişkili olabile­ceğini görüyoruz. Charlotte’un durumunda nedenlerin ve tetikleyici unsurların yıllar geçtikçe değiştiğine dikkat edin. Bugün migrene neden olduğu anlaşılan bir şey, yarın da muhakkak aynı etkiyi gösterecek diye bir şey yoktur. Siz de kendiniz için, migreninizi nelerin tetiklediğinin kaydını tutun. Tespit edebildiğiniz bütün değişiklikleri yazın, bun­ları gerektiğinde doktorunuzla da paylaşın.

“Bana henüz çocukken migren teşhisi kondu. An­nem bir migren hastasıydı ve ilk belirtileri fark edip beni doktora götürmüştü. Kendimi nispeten şanslı addediyorum, çünkü son yıllarda eskisine göre çok daha az baş ağrısı çekiyorum. Migrenimin ço­cukluğumda nasıl seyrettiğini pek hatırlamıyorum, ama onlu yaşlarım en fazla ıstırap çektiğim yıllardı. O yıllara dair anılarım çok daha canlı.

11 ile 16 yaşları arasında, neredeyse her pazar sa­bahı migrenle uyanacağım garanti gibiydi. Bu­nun, pazar günü haftanın diğer günlerine göre çok daha fazla uyumamdan kaynaklandığını dü­şünürdüm. Kalkar kalkmaz ağrı kesici almama rağmen, başımın ağrısı gün boyunca kesilmez; gi­derek artardı. Oturur pozisyondayken ayağa kalkmak, muazzam bir baş dönmesine neden olurdu. Mecburen yeniden oturmak zorunda ka­lırdım. Bu sırada, duyduğum acı da birdenbire ar­tardı, öyle ki her an başım patlayacakmış gibi ge­lirdi. Gece yatıp uykuya dalmaya çalışırken, ba­şım küt küt atardı.

Pazartesi sabahı uyandığımda, ilk iş, çaresizlik içinde başımın ağrısının geçip geçmediğine ba­kardım, fakat elbette ki geçmemiş olurdu. Bütün günü ağır aksak bir tempoda, herhangi bir şeye tam anlamıyla konsantre olamadan geçirirdim. Genellikle göz yorgunluğu da baş gösterirdi, duy­duğum acı bütün gün sürerdi. Bazen bu duruma mide bulantısı da eşlik ederdi. Salı sabahı basım­daki ağrı büyük ölçüde azalmış olurdu. Gün ilerle­dikçe, artık işe yaramaya başlar gibi görünen ağ­rı kesicilerin etkisiyle migren atağı yok olurdu.

Yaşım ilerledikçe, ataklar daha seyrek gelir oldu. Anladığım kadarıyla migrenim, pazar günleri da­ha çok uyumamla ilgili değildi, Artık gelen ataklar 24 ila 72 saat kadar sürebiliyor ama her zaman aynı özelliklere sahip oluyordu: Baş dönmesi, baş­ta zonklama, mide bulantısı ve artan göz yorgun­luğu. Birçok insanın aksine ben, hiçbir zaman ka­famı duvarlara vurma isteği duymadım. Buna kar­şılık, mümkün olmadığını bildiğim halde, basınç­tan patlamasın diye bazen başımı sıkıca tutmam gerektiği hissine kapılıyorum. O kadar basıncın, kafatasımın içinde nasıl zapt edilebildiğini anla­yamıyorum. Neredeyse piyasadaki bütün ağrı ke­sicileri denedim, ama hiçbiri atağın üzerinden belli bir zaman geçene kadar etkisini göstermiyor; bu da zaten genellikle acının azalmaya başladı­ğı zamana denk geliyor.

Birçok kişinin, migrenin çikolata, stres veya kadın­larda âdet görme gibi etkenler tarafından tetiklendiğini keşfettiğini biliyorum, fakat bunlar hiçbir zaman benim için migreni harekete geçiren un­surlar olmadı. Söylediğim gibi, eskiden ağrılarımın fazla uyumaktan kaynaklandığını düşünüyordum, fakat artık benim için esas tetikleyicinin ışık oldu­ğuna inanıyorum. Gözlerim hep ışığa fazlasıyla duyarlıydı; hemen her zaman, kışın, şafakta, hat­ta alacakaranlıkta bile güneş gözlüğü takarım. Göz doktoruma bundan bahsettiğimde, ışığa du­yarlı olduğumu ve bunun baş ağrısına yol açabi­leceğini doğruladı.” Charlotte, 23

Bazı migrenler de, duyularda değişikliğe neden olarak, geçici bir süreyle konuşma veya görme bozukluğuna yol açabilir. Neler olduğunu anlayamadığınız zaman, bu ol­dukça korkutucu olabilir. Aşağıdaki hikâyede okuyacağı­nız gibi, görüş gücünde beklenmedik kayıplar gerçekleşti­ğinde paniğe kapılmak oldukça doğaldır.

“Genellikle migrenin gelirken verdiği ilk işaret, herhangi bir şeyi okurken harflerin gözlerimin önünde titreşerek parıldaması ve okuma güçlü­ğüne yol açması. Bu durum kısa sürebilir ama okumaya devam etmemem gerektiği konusun­da bir uyarı işaretidir.

Bazen görüş alanımın kenarında hafif bozukluklar oluşuyor, fakat bu ara sıra tarifi yapılan ‘aura’ de­ğil. Daha kendine özgü bir biçimde, görüşüm ha­fifçe ‘buğulanıyor’ ve sönük nesnelerin görüş alanım boyunca süzüldüğü izlenimi oluşuyor. O za­man, kafamı hareket ettirerek nesneleri izlemek şeklinde tuhaf bir dürtüye kapılıyorum.

Ataklar sırasında bazen konuşma güçlüğü de çe­kebiliyorum, anlamlı ve tutarlı bir biçimde konuş­mam mümkün olmuyor. Neyse ki bunun şiddeti zamanla azaldı, artık büyük ölçüde geçti. Bazen de sağ elimde bir uyuşukluk meydana geliyor. Hiç migren çekmemiş birine bunların ne kadar acı verici olduğunu anlatmak zor, “Kötü bir baş ağrı­sından çok “başımda şiddetli bir acı” hissediyo­rum. Acı sabit, zonklama şeklinde ve mide bulantısıyla birlikte ortaya çıkıyor. Ama söylediğim gibi bu, yıllar geçtikçe büyük ölçüde azaldı.

Migren atağı sırasında yapılacak tek şey, ağrı ke­sici alıp çok karanlık ve sessiz bir yerde yatıp hiçbir şey düşünmemektir. Baş ağrısı birkaç saat sürebilir ve kimi zaman bu sırada uyumak mümkün olmaz. Eğer bu süreyi uyuyarak geçirmek mümkün olsay­dı migrene dayanmak çok daha kolay olurdu.

Migren atağı sonrasında birkaç gün boyunca kendimi “yorgunluktan bitmiş tükenmiş” gibi his­sediyorum. Bazen de atağın arkasından aşırı derecede mutlu ve coşkulu olduğum bir dönem geliyor. Bunun nedenini bilmiyorum; endorfin veya buna benzer bir maddenin salgılanması olabilir. Sanırım beynimde garip bir şeyler oldu­ğunda, ortaya çıkan etkiler her ne olursa olsun, buna pek şaşırmamam gerekiyor. Çünkü etkile­rini tarif etmek için migren hakkında düşünmek, yeni bir atağa yol açabilir. Dolayısıyla burada kesiyorum.” Barnaby, 33

Not : Migren esnasında ortaya çıkan görsel bozukluklardan biri de, okurken yok olan veya bulanıklaşan metinler olabilir.

Aşağıdaki hikâye bir migren atağı sırasında görüşte ne gibi değişiklikler olduğunu anlatıyor. Bu şüphesiz, hikâye­de görüldüğü gibi, özelikle de bir çocuk için korku verici olabilir. Dikkat edilirse, bu hikâyede işitme duyusu da mig­renden etkilenmektedir.

“İlk migren krizim, yaşadıklarım içinde en kötü ve en tuhaf olanıydı. 6 yaşındaydım. Atak başladı­ğında okuldaydım. Başta sabit, boğuk bir güm­bürtü gibi geldi, sonra buna mide bulantısı da ek­lendi, ama eve gidene kadar çok kötü değildi. En kötü kısmı, annem beni okuldan almaya geldik­ten sonra başladı. Görüş alanımın yarısı yok oldu ve yüzler dahil hiçbir şeyin sol tarafını göremez ol­dum, Ayrıca denge duyumu da kaybettim, özel­likle de vücudumun sol tarafında. Aslında vücu­dumun o tarafına ait hemen hemen hiçbir şey hissetmez hale geldim. Uzaklıkları ve yükseklikleri doğru biçimde tayin edemiyordum. Sesler de da­ha gürültülü geliyordu. Sonunda kendimi hasta­nede buldum. Kendime gelmem iki günü buldu.

Sonraki atakların hiçbiri bu kadar dayanılmaz ol­madı. Her ay olmasa da çoğunlukla âdet öncesi sendromuyla birlikte ortaya çıkan ataklar yaşa­dım. Ancak artık eskisinden daha seyrek başıma geliyor. Genellikle de başlamadan önce tahmin edip, ağrının şiddetlenmesine fırsat vermeden önlemimi alıyorum. Fakat bu duruma gelmek epey zamanımı aldı ve hâlâ arada bir geç kaldı­ğım veya herhangi bir şey yapacak durumda ol­madığım oluyor.

Ataklarımın çoğu uyanıkken rüyaya görmeye benzer bir hisle başlıyor. Hiçbir şey gerçek gibi gelmiyor; sesler bozuk, ışık kaynakları bulanık hale bürünüyor. Zamanında fark edip önlemimi alır­sam (yani bir ilaç alıp yatarsam) krizi tam anla­mıyla kendisini göstermeden atlatıyorum, Bunun­la beraber, ertesi gün yine de kendimi biraz zayıf hissediyorum. Kuvvetli ışığa, kokulara ve gürültüye karşı aşırı derecede hassas oluyorum” Lila, 23

Not : Migren sırasında, çiçeğe benzeyen koyu renkli lekeler gibi, gerçekte var olmayan şeyler görülebilir.

Şimdiki hikâye, migrenin bir bütün olarak beden ve zi­hin üzerindeki etkilerinin ne kadar korkutucu olabileceğini gösteriyor. Nitekim, böyle daha uç örneklerde, kişi felç ge­çirdiğini bile düşünebilir.

“Sol bacağımda tuhaf bir ‘karıncalanma’ ile başlayıp uyuşukluk ve hâkimiyeti bütünüyle kay­betme hissiyle sonuçlanan ilk krizimden önce, üç hafta boyunca oldukça şiddetli baş ağrıları çek­miştim. Bacağımı artık istediğim gibi hareket ettiremiyordum; nerede olduğunu anlamamın tek yolu ona bakmaktı. Aynı his, sol kolumda da orta­ya çıktı. Sol kolumu ancak gözümle kontrol ede­rek hareket ettirebiliyordum. Çoğu kez de yüksek­liği doğru kestiremeyip gereğinden fazla kaldırı­yordum; kolumu 10 santimetre kadar kaldırmak is­terken, kafamın üzerine getiriyordum. Aynı hissizlik ağzımda da belirdi; ağzım o kadar uyuştu ki ko­nuşmak imkânsız hale geldi. Harfleri bir araya ge­tirme becerimi kaybettim. Bu deneyimi, şiddetli bir baş ağrısı ve kusma takip etti.

Bu durum, iki hafta içinde dört kere başıma geldi. İlk iki atak sol taraftaydı, sonraki ikisi sağ tarafta ol­du. Üçüncü atak sırasında olayların hangi sırayla gelişeceğini ve migreni engellemek için yapabi­leceğim herhangi bir şeyin olmadığını gayet iyi bi­liyordum. Vücudum yaklaşık 45 dakika boyunca uyuşukluğa teslim olacaktı, bunun ardından da kusma gelecekti. Uyuşukluk esnasında birtakım halüsinasyonlar da gördüm. Yanıp sönen ışıklar ya da rengârenk şekiller değildi bunlar. Yeşil bitki­lerle dekore edilmiş ispanyol tipi bir villaya bakar­ken parlak yeşil bir kaplumbağa gördüm. Ayrıca 30 dakika sonra kusacağımın da farkındaydım, bu nedenle durumu biraz daha katlanılır kılmak için(i), hafif bir şeyler yemeye karar verdim. Kanepeden kalkıp mutfağa gidene kadar atacağım adımların hepsini planlamak zorunda kaldım. Derken kendimi bir patatesi mikrodalga fırın yeri­ne ekmek kızartıcıya koymaya çalışırken buldum; mekân ve yön duyularımı tamamen yitirmiştim.

Üçüncü krizden sonra, doktorum günlük dozu 80 mg olmak üzere propranolol verdi. Ondan beri sadece bir kere migren nöbetine tutuldum.” Catherine, 20

Bu vakada migren, halüsinasyonların da etkisiyle kor­kutucu bir hal almış olsa da çözüm çok zor olmadı. Cathe­rine yaşadığı deneyimden dolayı ürkmüştü ama sonu iyi oldu. Eğer siz de bu türden belirtilerle karşılaşırsanız lütfen paniğe kapılmayın. Ancak her ihtimale karşı mutlaka bir doktora görünün.

Küme Baş Ağrıları

Küme baş ağrıları, ağırlıklı olarak erkeklerin yaşadığı bir sıkıntıdır ve kişiye çok büyük acı verir. Gözlerden biri­nin çevresinde, genellikle başın bir tarafında odaklanmış, ani ve keskin bir ağrıdır. Baş ağrısından önce, başın bir ya­nında kendini gösteren “uyan” niteliğinde bir ağrı hissi du­yulur ve çoğunlukla uykuda başlar. Küme baş ağrıları bir saatten az sürebildiği gibi, üç dört saati de aşabilir. Hasta­lar haftalar, hatta aylar süren bir dönem boyunca her gün defalarca bu ağrıyı çekebilirler. Ardından, genellikle uzun bir süreliğine ağrı kesilir. Bir daha hiç ortaya çıkmayacağı­nı düşünürsünüz. Derken belki de on yıllık bir aradan sonra yeniden kendini gösterir. Ağrı esnasında gözde yaşarma ve burunda tıkanıklık meydana gelebilir; bu da saman nezlesi ya da başka bir alerji türü gibi yanlış teşhisler ko­nulmasına yol açabilir. İlkbahar ya da sonbaharda görül­mesi daha muhtemel olduğu için, mevsimsel alerjik reak­siyonlarla karıştırılabilir. Ayrıca, bir gözün etrafında odak­lanmış olması doktorları yanıltıp, sorunun nedenini gözün kendisinde ya da ense ve kafadaki sinirlerde aramaya sevk edebilir.

Bu baş ağrısı türünün en önemli özelliği, acının şiddeti­dir. Bu çoğunlukla, insanın o ana kadar yaşadığı veya ya­şayacağı en şiddetli acıdır. O kadar kuvvetlidir ki, ağrı de­vam ederken insan dikkatini başka bir şeye yöneltemez. Hatta acıyı unutmak için hareket etmeye, kafasına vurma­ya çalışır. Hatta kafasını duvara veya kapının kenarına de­falarca vuranlar dahi vardır. Tabii ki bu, tavsiye edilecek bir davranış değildir. Acının şiddetinden dolayı, küme baş ağrısı çeken insanlarda intihar oranı nüfusun genelinden de, migren hastalarından da daha yüksektir.

Samuel kendi hikâyesini anlatıyor:

“Ağrılar yirmili yaşlarımda başladı, nedenin alkol olduğunu fark eder etmez içkiyi bıraktım.

Ağrı her zaman yüzümün sol tarafında oluyor ve tarifsiz bir acı veriyor. Sanki birisi yüzümün içine bir şey yerleştirmiş, örneğin asit enjekte etmiş gibi ge­liyor. Birisi gözümü çıkartsa, bundan daha fazla acımazdı. Genellikle gözümden yaşlar akıyor, ama öyle bir iki damla değil, sanki ağlıyormuşum gibi. Acıyı dindirmek için yapabileceğim herhan­gi bir şey yokmuş gibi geliyor, ne yapacağımı veya nereye gideceğimi bilemiyorum. Duyduğum acı her şeye egemen oluyor. Beni etkisiz hale ge­tiriyor. Nereye gideceğimi bilmeden yürüyüp du­ruyorum; adeta acıdan kaçmaya çalışıyorum. Çareyi kendime vurmakta bulduğum da oluyor, çünkü bazen bu şekilde en azından dikkatimi da­ğıtabiliyorum.

Aslında esas mesele bu; dikkati başka yöne çevi­recek bir şeyler bulabilmek. Ağrılarım genellikle kı­şın ortaya çıkıyor. Bu da doktorun ilk olarak nev­ralji ihtimali üzerinde durmasına yol açtı, fakat ben daha önceden nevralji geçirmiştim, aradaki farkı biliyorum. Doktor, daha sonra bunun sinüzit olduğunu düşündü, ama bu da doğru değildi. Sonunda durum teşhis edildi.

Artık doktorumun tavsiyesiyle saf oksijen alıyorum. Ne zaman atağın gelmekte olduğunu hissetsem oksijen soluyorum. Çoğunlukla işe yarıyor. Ağrıları kontrol altına almak için birçok başka şey de de­nedim ama oksijen bana hepsinden iyi geldi. Ga­rip bulabilirsiniz ama birçok insana da su içmenin iyi geldiğini duydum. Suyun organizmayı temizle­diğini söylüyorlar. Bir zararı olmadığı için elimden geldiğince çok maden suyu içiyorum.

Ağrılarım genellikle her seferinde üç ay kadar sü­rüyor ve sıklığı günde beş atağa kadar çıkabiliyor. Bazen on dakikada geçiyor, bazen de saatlerce sürüyor. Başladığında, durması için dua etmek dı­şında bir şey gelmiyor elimden.” Samuel, 42

Bu bölümde, baş ağrılarının insanlara ne tür hisler ya­şattığını, acının onlar için ne anlama geldiğini,-hayatlarını nasıl etkilediğini gördük. Bu hikâyeler, baş ağrısı ve mig­renle yaşayan insanları neden ciddiye almamız gerektiğini gösteriyor. Zaman zaman hepimizin başı hafifçe ağırır ama bazı insanlar bu ıstırabı sık sık çekerler. Bu nedenle ailele­rinin, arkadaşlarının ve işverenlerinin azami desteğine ih­tiyaç duyarlar.

Özet

Aynı türden baş ağrıları farklı insanlar tarafından farklı biçimlerde duyumsanabilir.

Baş ağrıları herkesi değişik şekillerde etkileyebilir.

Migrenin belirtileri korkutucu olabilir, fakat teşhis konul­duktan sonra korku genellikle büyük ölçüde azalır.

Bir noktaya daha değinmek gerekiyor: Bu bölümü okurken tıp öğrencisi sendromu denilen durumu gözden kaçırmayın. Bu, birtakım hastalıklar hakkında bir şeyler okuyan veya araştırma yapan kişilerin, söz konusu rahatsızlıkların kendilerinde de bulunduğuna inanmaya başla­maları şeklinde tezahür eden psikolojik bir durumdur. Yal­nızca kaygılı ya da hastalık hastası olan kişileri değil, her­kesi etkileyebilir. İnsanlar bir konu hakkında daha fazla bilgi edindikleri zaman, hayal güçlerinin etkisine daha açık hale gelirler. (Bu, insanların korku filmi izledikten sonra çoğu kez içine girdikleri ruh haline benzer: Yukarı katta ya da dolabın içinde davetsiz bir misafir bulunduğuna dair en­dişeye kapılırlar!)

Tıp öğrencileri yukarıda tarif ettiğimiz olguyu sık sık yaşarlar. Şeker hastalığının aşırı susuzluk hissi yarattığını öğrenince çok susamaya başlayan, kireçlenme gibi hastalıkları inceledikten sonra eklemlerinden ses geldiğini du­yan tıp öğrencileri vardır. Bir konuyu öğrenmek, o husus­ta daha bilinçli olmamızı sağlar, fakat bazen de aşırı bilinç­li hale geliriz. Bundan kaçınmanın en iyi yolu, bundan sonra yazdıklarımı okumadan önce, yaşadığınız bütün be­lirtileri bir yere not etmenizdir. Lütfen bunu şimdi, okuma­ya devam etmeden önce yapın. Yeniden okumaya döndü­ğünüzde, listenizde olmayan bazı belirtilere rastlamak sizi rahatlatacaktır.

Baş ağrılarının nedenlerine gelince; hemen hemen her şey baş ağrısına yol açabilir (buna karşın migrenin neden­leri biraz daha sınırlıdır). Beden veya baş bölgesiyle ilgili herhangi bir problemin dışında, bazı gıdaları tüketmek bazılarınıysa yeterince alamamak, uyku düzensizliği, stres, gürültü, ışıklandırma, çevre kirliliği, aşırı çalışma,, yorgun­luk ve daha pek çok başka etken baş ağrısına yol açabilir.

Birincil Tetikleyiciler

- Alkol Almak

Bazı toplumlarda, baş ağrılarının çoğunun “bir önceki gece” yüzünden meydana geldiği iddia edilir. Alkol tüketi­mi vücudu zehirler ve çoğu kimse için bunun sonucu erte­si gün çekilen baş ağrısı olur. Akşamdan kalma olmaktan dolayı çekilen baş ağrısı, beyni çevreleyen zarların iltihap­lanmasına yol açar. Beyin ağrımaz, çünkü bu imkânsızdır. Ama beyni çevreleyen zar kesesi, zehirlenmeye tepki ve­rebilecek çok sayıda sinir hücresine sahiptir.

Akşamdan kalma halinden sakınmanın en iyi yolu, alkol almamak ve bol bol su içmektir. Ancak su içerken acele etmemek gere­kir, zira bir buçuk litre su içtikten hemen sonra uykuya dalmak da tavsiye edilmez. Henüz alkolü bırakamayanlar için en iyisi, alınan alkole eşit miktarda su içmektir. Bu ay­nı zamanda alkol tüketimim de azaltacaktır. Ne de olsa, iki misli sıvı almak daha zor olacaktır! Şunu unutmayın ki, iç­meniz gereken şey sudur; kola, kahve vs. değil. Çünkü bunlarda bulunan kafein, daha fazla idrara çıkmanıza yol açar. Alkol de aynı etkiyi gösterir, böylece gece boyunca yavaş yavaş sıvı kaybedersiniz. Bunun sonucunda gide­rek daha fazla dehidrasyon² meydana gelir ve bunun be­lirtilerinden biri de baş ağrısıdır.

-Uyku Bozuklukları

İnsana “gereken” uyku miktarı, hassas bir denge üze­rindedir ve kişiden kişiye değişir. Şunu biliyoruz ki çok fazla veya çok az uyumak sağlık için son derece zararlı olabilir. Çoğu kimse günde yedi-sekiz saat civarında uyur, fakat yaş ilerledikçe uyku alışkanlıkları da değişir. Çoğu insanın zaman zaman “uykusunu alamadığı” olur ancak düzenli olarak çok fazla ya da çok az uyuyanlar, hemen hemen her sabah baş ağrısıyla uyanırlar.

Böyle bir durumda, düşünülecek ilk ihtimal, depresyon­dur. Çünkü ruhsal çöküntü, uyku düzenini bozduğu gibi, baş ağrısına da neden olabilir. Olağandışı uyku seyri, bil­hassa fazla uyumak, depresyon belirtilerinden biridir. Ken­dinizi çok mutsuz hissediyorsanız, çok fazla uyuyorsanız ve giderek başak insanlarla daha az zaman geçirmeye başladıysanız, doktorunuza danışmanız gerekmektedir.

Uyku düzensizliğinin nedenlerinden biri de uyku apnesidir. Bu rahatsızlık, uyuyan kişinin solunumunun durmasıyla kendini gösterir. Uyku apnesi olan kişi, gece boyun­ca birçok defa uyanır ve sabah kendini yorgun hisseder. Kendisi bunun farkında olmasa da, gece boyunca oksijen açlığı çektiği için sabahlan yorgun kalkar. Sabahları sık sık yorgun uyanıyorsanız ve başınız da ağrıyorsa, küçük bir olasılık da olsa uyku apnesi ihtimali üzerinde durmakta fayda vardır.

Uykuyla ilgili bir diğer baş ağrısı nedeni de, uyku sıra­sında dişleri gıcırdatmak ve çeneyi kenetlemektir. Uyku­nuzda dişlerinizi sıkıp gıcırdatıyorsanız yalnızca dişlerinizi aşındırmakla kalmaz, aynı zamanda çene kaslarınızı da haddinden fazla çalıştırmış olursunuz. Bu da gün içinde baş ağrısına yol açabilir.

Stres

Stres, günümüzde hemen herkesin hayatında kendini hissettiren bir olgu. Bazı toplumlarda kişilerarası çatışmalar (tartışma ve uyuşmazlıklar) ve iş hayatı, strese sebep olur­ken; bazılarında ise stresin sebebi, kişinin hayatından endi­şe duyması bile olabilir (siyasi anlamda tehlikeli bir ortam­da veya yaşamı tehdit eden olaylarla karşılaşma riski taşı­yan yerlerde bulunmak gibi). Günlük hayatta yaşanan kü­çük zorluklar ve huzursuzluklar dahi strese neden olur. Banka önünde kuyruğa girmek veya sıkışan trafiğin açıl­masını beklemek, komşularımızla gereksiz tartışmalara gir­mek, arabamızda tamir gerektiren küçük bir arızanın olma­sı, lokantada sipariş ettiğimiz yemeğin yanlış gelmesi… Bütün bunlar, gün içinde biriken küçük stres etmenleridir. Stres, endişe ve üzüntü ile bağlantılıdır. Bunların üçü de, baş ağrısının ortaya çıkmasına neden olur. Nitekim, boyun­daki kasların gerilmesi sonucunda oluşan gerilim tipi baş ağrılarına “stres baş ağrıları” da denir. Stresli olduğumuzda genellikle kaslarımız da gerilir, kasları gevşetme amacıyla yapılan masajın iyileştirici etki göstermesi bundandır.

Sağlık psikologları uzun yıllar boyunca stres olgusunu incelediler, çünkü stres hem bedene hem de zihne önemli ölçüde zarar veren ve çok yaygın görülen bir baş ağrısı tetikleyicisidir. Bir benzetme yapmak gerekirse, bir tıp dok­toru için kanser ve kalp hastalıkları neyse, bir sağlık psi­kologu için de stres odur. Uzun vadede stres, bağışıklık sistemini zayıflatıcı bir etki gösterebilir. Nitekim, sağlık psikolojisinin sikonöroimmünoloji3 adı verilen bir dalı bu türden etkileri inceler. Çünkü stresli bir kişi hastalanmaya, özellikle de nezle, grip gibi hastalıklara yakalanmaya çok daha meyillidir. Tabii bu bir kısır döngüye de dönüşebilir: Stres hastalığa neden olur, hastalık strese… Ve bu böyle devam edip gider.

Hayatınızdaki stres kaynaklarını teşhis etmeniz ve stre­sinizi azaltmak için gevşeme egzersizleri yapmanız yerin­de olacaktır. Baş ağalarınıza stresin yol açtığını veya şid­detlendirdiğini düşünüyorsanız, daha fazla gevşeyip ra­hatlamaya çalışın. Çok yoğun çalışıyorsanız, temponuzu biraz yavaşlatmaya ve çalışma saatlerinizi azaltıp dinlen­me zamanınızı arttırmaya gayret edin. Bazen bunu unut-sak bile, sağlığımız işten daha önemlidir.

YARARLI NOTLAR

Bir uyanda bulunalım: Rahatlamak için alkol veya bağımlılık yapan maddelerden medet umanlar başlarına gelecek yeni sorunlara zemin hazırlarlar. Stres­ten kurtulmak için başka yöntemler bulmak şarttır.

Araştırma Özeti: Hafta Sonu Baş Ağrısı : Psikologlar ve doktorlar “hafta sonu baş ağrısı” de­nilen durumla özellikle ilgilenirler. Adından da anla­şılacağı gibi bu. hafta sonlarında o ilaya çıkan bir baş ağrısıdır, Çoğu insan çalışmaya ara verip dinle­nip eğlenebileceği narla sonunun gelişini iple çe­ker. Dolasıyla bu zaman dilimini bas ağrısı çekerek geçirmek insanın bütün keyfini kaçırır, Peki, bu ağrının nedeni nedir?

Torelli, Cologno ve Manzoni (1999) adlı üç uzman hafta sonu baş ağrısı sendromunu araştırdı. Uzmanlar bu olguyu açıklamak üzere, iki grup insanın yaşam biçimini ve çalışma hayatını mercek altına aldı­lar, hafta sonu baş ağrısı çeken 31 kişilik bir grupla, farklı türden baş ağrıları olan 19 kişilik başka bir grubu karşılaştırdılar. Hayat tarzı ve çalışma alanları açısından bu iki grup arasında farklılıklar olabileceği hesaba katıldı ve katılımcı gruplara, sekiz haftalık bir süre boyunca günlük tutturuldu. Araştırmacılar, hafta sonu baş ağrısından şikâyet edenlerin, hafta boyunca diğer zamanlarda da baş ağrısı çektikleri­ni, takas hafta sonu ağrıları onlardan boş vakitlerini çaldığı için bunu daha kötü, şiddetli veya moral bo­zucu olarak değerlendirdiklerini gördüler. Araştırmadan çıkan bir sonuç da, kimi alışkanlıkların beş ağrısını tetiklediği idi. Bireyler, cuma akşam; bu­lun işlerinin bitirip işyerinden çıkmak yerine, yoğun­lukları ötürü hafta sonuna iş bırakıyor, dolayısıyla ta­til günlerini endişeyle karşılıyorlardı. İşleri yakalarını hiç bırakmadığı için sıkıntı duyuyorlardı. Kendilerini bol bol dinlenip eğlenebilecekleri bir hafta sonu ha­yaline kaptırmışken, son anda plan değişiyor ve haf­ta sonu çalışmak zorunda kalıyorlardı.

Bir şeyin gerçekleşmesini aşırı derecede istemek, za­ten kendiliğinden endişe verici ve şiddetli bir stresördür. Bu da baş ağrısına yol açabilir. Söz konusu du­rum, bir davranış kalıbı haline gelirse, kişi, her hafta sonunda baş ağrısı çekeceğinden endişelenmeye başlar. Tabii, ağrı konusunda endişelenmek de ağrı­ya neden olabilir. Son olarak araştırmacılar, hafta sonlarında artan baş ağrılarının daha çok erkekler­de görüldüğünü ortaya koydular. Bu da, erkeklerin işlerini yürütme yöntemlerinin ve işe verdikleri tepki­lerin, hafta sonu baş ağrılarına yol açtığını gösterdi.

Göz Yorgunluğu

İhtiyacınız olduğu halde gözlük kullanmıyorsanız ya da kullandığınız gözlüğün numarası size uygun değilse baş ağrıları çekebilirsiniz. Yeterince sağlıklı olmadıkları ve göz­lük gibi takviye güçlerinden yoksun kaldıkları halde, size dünyayı daha net göstermeye çalışan göz kaslarınız, geri­lip zorlandığı için baş ağrısına yol açabilir. Ayrıca baş ağ­rısı, gözünüz dışında yüzünüzdeki ve kafanızdaki başka kasların gerilmesi sonucunda da ortaya çıkabilir. Bir şeyi görmek için zorlanan birini düşünün; gösterdiği çaba bü­tün yüzüne yansır. Kişi bunu günler, haftalar, aylar, hatta birçok vakada olduğu gibi yıllar boyunca yaparsa, kaslara binen yük, kronik baş ağrısına yol açabilir. Bu ağrı, şakak­larda veya alında da hissedilebilir. Baş ağrısında göz yor­gunluğu ihtimalini ortadan kaldırmak için, düzenli olarak gözlerinizi kontrol ettirmelisiniz.

YARARLI NOTLAR!

Optisyenler genellikle iki yılda bir göz kontrolü yapıl­masını tavsiye ederler, fakat görme gücünüzde bir değişiklik olduğunu fark ederseniz, gözlerinize bir hafta önce bakılmış olsa bile göz doktorunuza baş vurun.

Çoğu kişi görüş alanında “yüzen cisimcikler” görür. Mouches volontes de denilen bu cisimcikler, görüş alanı­mızı boydan boya kat eden küçük karanlık lekelerdir. Bu lekeler, özellikle parlak gökyüzüne, beyaz badana yapıl­mış bir duvara baktığımızda veya kitap okuduğumuzda görülebilir. Birçoğumuz bunları hiç fark etmeyiz. Ara sıra ortaya çıkıp dikkatimizi dağıtan bu lekeler, bazılarımız için, sürekli kendini gösteren ve can sıkan bir olaya dönü­şür. Bu yüzen cisimciklerin farkında olan kişiler genellikle bunların ilerleyişini izlemek için gözlerini kırpıştırıp durur­lar. Bu da göz yorgunluğuna ve baş ağrısına yol açabilir. Maalesef, yüzen cisimciklerin bir tedavisi yoktur. Ama renkli gözlük camı kullanarak parlak tonların etkisini azal­tabilirsiniz. Böylece yüzen cisimciklerin gözünüze daha az çarpmasını sağlarsınız.

Hatalı İlaç Kullanımı

Doktorlar giderek daha fazla oranda hatalı ilaç kullanı­mından kaynaklanan baş ağrısı teşhis ediyorlar. Bu aslın­da epeyce ironik bir baş ağrısı türü, çünkü insanların baş ağrılarına karşı ilaç alması sonucunda ortaya çıkıyor! Bü­tün ilaçların yan etkilere sahip olduğunu, dolayısıyla sağ­lık sorunlarına yol açabileceklerini unutmamamız gereki­yor. Baş ağrılarınız için düzenli olarak ilaç kullanıyorsanız, bu ilaç tedavisinin kendisi daha fazla baş ağrısına neden olabilir. Bu durum çoğu kez, migreni için ilaç alan insan­larda görülür. Migrenliler, düzenli ilaç kullandıkları zaman, migren ataklarına ek olarak, her gün veya gün aşırı, baş­ka türden baş ağrıları çekebilirler. İlacı kesince genellikle bu gündelik baş ağrılarından kurtulurlar ama migren nö­betlerinin sıklığı, yeniden doktorun ilaç vermesinden önce­ki düzeye döner. Şüphesiz ki hiçbir doktor, hayatınızı ağrı kesiciler yoluyla zorlaştırmak istemez. Dolayısıyla baş ağ­rılarınızın böyle bir seyir izlediğini fark ederseniz lütfen doktorunuza bildirin. Muhtemelen doktorunuz ilaç tedavi­sini kesecek ve size en uygun tedavi yöntemi bulunana kadar farklı tedavi biçimleri, başka ilaçlar veya dozajlar de­neyecektir.

Dikkate alınması gereken başka bir şey de, bazı ağrı kesicilerin bağımlılık yarattığıdır. Düzenli olarak aldığınız bir ağrı kesici varsa, bir süre sonra bunu bırakmanız gere­kebilir. Ancak ilaç bırakma sonrası görülen semptomlar­dan biri de, baş ağrısıdır. Bu nedenle, ilacı bıraktığınız bir­kaç saat veya gün boyunca baş ağrısı çekebilirsiniz. Tabi-i, başka bir ağrı kesici almak ağrınızı dindirir, ama bu ama­ca ters düşen bir davranıştır. Uzun süredir düzenli olarak ağrı kesici kullanıyorsanız, özellikle de kodein içeren ilaçlar alıyorsanız ve bu konuda endişeleriniz varsa, mutlaka doktorunuzla konuşun.

Yüksek Tansiyon

Kan basıncı yüksek olan kişiler sık sık baş ağrısı çeker­ler. Aslında bu, yüksek tansiyon hastası olduğunuzun az sayıdaki belirtilerinden biridir. Geçmek bilmeyen bütün baş ağrıları için doktora başvurmak gerekir. Doktorunuz, baş ağrılarından bahsettiğinizde muhtemelen tansiyonunuzu ölçecektir.

Çoğu kimsenin başından birkaç kez postural yüksek tansiyon vakası geçmiştir. Bu, temel olarak, eğildiğiniz za­man kafanızdaki basıncın geçici olarak artmasıdır. Aynı zamanda, görüş alanında parıldayan ışıklar şeklinde ken­dini gösteren görsel bir bozukluk da meydana gelebilir. Ge­nellikle vücudun duruş şekli değiştirildiğinde tansiyon da düşer. Fakat bu durum sürekli başınıza geliyorsa doktoru­nuza danışmanızda fayda vardır.

Dişlerle İlgili Sorunlar

Dişlerle ilgili problemler de baş ağrısına neden olabilir. Çürüyen veya kökünde apse oluşan dişlerden kaynakla­nan ağrılar olabilir. Bazı durumlarda da düzgün çıkmayan dişler birbirinin üzerine binerek baskı yapar ve ağrıya yol açar. Çoğu kez diş ağrısıyla baş ağrısını ayırt edebiliriz, ama bazen bu ikisi birbirine karışır. “Yansıyan ağrı” deni­len ağrı türü, bir yerdeki problemin başka bir yerde ağrıya neden olmasıyla ortaya çıkar.

Kronik baş ağrılarının çok seyrek görülen ve bazı kişi­lerce tartışılır bulunan bir sebebi de cıva zehirlenmesi ola­bilir. Bilindiği gibi, diş tedavisinde dolgu malzemesi olarak kullanılan maddelerden biri cıvadır. Yemek yerken dolgu­nun aşınması sonucunda, her ısırışta çok küçük bir mik­tarda da olsa cıva salınır, bu da soluma yoluyla vücuda ge­çebilir. Alınan cıvanın tamamı vücudu terk etmez. Bir kıs­mı vücutta kalır ve zamanla birikebilir. Bu da, özellikle cı­vaya hassasiyeti olan kişilerde baş ağrısına yol açabilir. Dişlerinizin hemen hemen hepsinde cıvalı dolgu bulunu­yorsa, (bu, şekerli gıdalar tüketen ve dişlerine gereken özeni göstermeyen yaşlı kimselerde sık görülen bir durum­dur) böyle bir sorunun ortaya çıkma ihtimali artar. Bu, da­ha önce de bahsedildiği gibi, çok seyrek rastlanan bir sağ­lık sorunudur ve bütün diğer olasılıklar elendikten sonra incelenmelidir. Şunu da belirtmek gerekir ki, birçok ülkede diş dolgularından kaynaklanan cıva zehirlenmesi, resmi kurumlar tarafından ciddi bir sağlık riski olarak değerlen­dirilmemektedir.

YARARLI NOTLAR! Baş ağrılarının dişle ilgili sorunlardan kaynaklanabi­leceğini unutmayın ve düzenli olarak diş doktoru­nuza görünün.

Kulak İltihaplanması

Kulak ağrısı da baş ağrısıyla karıştırılabilir. Kulak ağrısı genellikle enfeksiyon nedeniyle ortaya çıkar. Enfeksi­yon, antibiyotikler veya kolayca uygulanabilen başka te­davilerle nispeten sorunsuz bir biçimde iyileştirilir. Bazı durumlarda doktor, baş ağrısı olan bir hastayı, kulak bu­run boğaz uzmanına sevk edebilir. Geçmeyen inatçı baş ağrılarınız varsa, doktora görünmeyi ihmal etmeyin.

Sinüzit

Sinüzit, burun ve alındaki kemiklerin içinde bulunan si­nüs denilen boşluklarda meydana gelen bir enfeksiyondur. Bu da, baş ağrısına benzeyen bir ağrıya neden olur ve migrenle karıştırılabilir. Sinüziti olan hastalarda, hapşırma, burun akıntısı, yüzün üst bölümünde kızarıklık ve hassa­siyet, yüksek ateş gibi başka belirtilerin de görülmesi muh­temeldir. Baş eğildiğinde, örneğin yerden bir şey almak için eğilindiğinde ağrının şiddeti artacaktır. Sinüzitin en et­kin tedavisi antibiyotiktir, fakat bu maalesef migrenin et­kisini azaltmaz.

Endişe

Kaygı strese, stres de baş ağrısına yol açar. Ayrıca, baş ağrınızın neden kaynaklandığı düşünüp endişelenmeniz bir kısır döngüye dönüşerek daha fazla ve daha şiddetli baş ağrılarını tetikleyebilir. İşte bu nedenle, baş ağrılarınız ve nedenleri üzerine düşünüp durmak yerine, vakit, kay­betmeden doktora başvurun. Bu kitabı okuyor olmanız gerçeği bile, şimdiden sorunu çözmek adına olumlu adım­lar attığınızı gösteriyor. Ümit ediyorum ki okuduklarınız, yaşadığınız endişeyi azaltır.

Fazla Güç Harcama

Fazla güç harcayıp vücudu zorlamak, baş ağrısına ne­den olabilir. Arada sırada yoğun enerji harcamaktan kay­naklanan baş ağrıları çekmek oldukça normaldir. Ancak bu sık sık başınıza geliyorsa, ağrı şiddetliyse veya parıldayan ışıklar, görüşün bulanıklaşması, garip tatlar almak gi­bi başka belirtiler de ağrıya eşlik ediyorsa bir sorun haline gelir. Hapşırmak, öksürmek, ağır yük kaldırmak vs. hep vücudu zorlar ve kafadaki basıncı arttırır, dolayıyla baş ağrısı ortaya çıkar. Kabızlık gibi bağırsak problemleri yaşa­yanların bazen tuvaletteyken her zamankinden daha faz­la gayret sarf etmeleri gerekir, bu da kafadaki kan damar­larına fazladan basınç yapar.

Hapşırık veya öksürüğü engelleyemezsiniz, ama egzer­siz yaparken veya ağırlık kaldırırken daha dikkatli olmak elinizdedir. Tuvalette dışarı çıkma konusunda güçlük çeki­yorsanız da, doktorunuz müshil gibi laksatif etkili ilaçlar kullanmanızı tavsiye edebilir. Geçmeyen kabızlık durum­larında doktora danışmayı ihmal etmeyin. Bu türden so­runlar, çoğunlukla sağlıksız beslenmenin sonucudur. Dok­torunuz beslenme biçiminizi değiştirip sindirim sisteminizi (dolayısıyla tüm vücudunuzu) daha sağlıklı hale getirecek önerilerde bulunacaktır. ,

Gürültü Kirliliği

Eğer bir pop konserinde veya aşırı gürültülü bir mekân­da bulunduysanız ve hoparlörlere haddinden fazla yaklaştıysanız, orayı kulaklarınızda çınlama ve baş ağrısıyla terk etmiş olmanız mümkündür. Aşırı gürültü, baş ağrısına se­bep olabilir.

Günümüzde, birçok farklı kaynaktan gelen gürültülere maruz kalmaktayız. Belki müzik dinlerken sesini fazla açı­yorsunuz. Belki gürültülü makinelerle çalışıyor ya da çok işlek bir caddede oturuyorsunuz. Belki çocuklarınız evde çok gürültü yapıyor. Belki eşiniz çok yüksek sesle konu­şuyor… Bu ihtimallerin, bazıları size saçma görünebilir, ama unutmayın ki bunlar kısa ya da uzun vadede baş ağ­rısına yol açabilir. Eşinize biraz daha sessiz konuşmasını söylemek belki size zor gelebilir ama işyerinizde gürültülü makinelerle çalışıyorsanız kesinlikle işvereninizden koru­yucu önlemler almasını talep etmelisiniz. Kulaklık kullan­mak bile, sorunu bir ölçüde bertaraf edebilir.

Işık Kirliliği

Herhangi bir ışık türü, baş ağrısı nedeni olabilir. Çok uzun süre maruz kalırsanız, doğal güneş ışığı bile ağrıyı tetikleyebilir. Bununla birlikte, yapay ışığın baş ağrısını da­ha çok arttırdığı bilinmektedir.

Bizleri yapay ışığa uzun süreli olarak maruz bırakan iki ana kaynak vardır: Televizyon ve bilgisayar ekranı ile flüoresan ışığı. Çok televizyon seyretmek, bilgisayarla fazla haşır neşir olmak veya çok çalışmak, işte ya da evde ya­pay ışıklara, dışarıda neon lambalarına maruz kalmak ışık kirliliğinden kaynaklanan baş ağrılarına yol açabilir, mig­ren atağını tetikleyebilir. Çalışan insanlar, günün büyük bir bölümünü bilgisayar başında ve flüoresan lambalarının altında geçirmektedirler. Bu şartlarda, sorun çıkma potan­siyeli daha büyüktür. Titreşen ışıklar ise daha büyük bir problemdir. Titreşen ışıkların, sara teşhisi konmamış kişi­lerde bile sara nöbetine yol açtığına dair bilgiler vardır. Bu nedenle titremeye başlayan bir flüoresan lambasını kesin­likle kullanmamak gerekir. Böylesi bir durum işyerinizde karşınıza çıkarsa, hemen ilgililere bildirin. Titreşen ışıktan kaynaklanan sara nöbeti oldukça nadir rastlanan bir du­rumdur, ama ihtimal dahilindedir.

Nevralji

Nevralji, yüzdeki özel bir sinirden kaynaklanan bir ağ­rıdır; tam anlamıyla baş ağrısıyla aynı biçimde seyretmese de, bazı kişiler bunun bir baş ağrısı olduğunu düşünebilir. Bazıları da diş ağrısıyla karıştırabilir. Çok şiddetlidir ve çoğunlukla yüze rüzgâr çarpması veya başı yastığa koymak gibi durumlar tarafından tetiklenir. Nevraljisi olan kişiler genellikle yüzlerinin bir kenarında, çoğunlukla da yanak­larının üst kısmında “şimşek gibi” bir acı hissederler. Nev­ralji, küme baş ağrısıyla da karıştırılabilir.

İkincil Tetikleyiciler

Rakım Değişikliği

Dağlık bölgelerde yaşamayanlar ya da sürekli olarak yüksek rakımlı yerlere seyahat etmeyenler için, baş ağrıları üzerinde rakım değişikliği etkeni çok ender ortaya çıka­cak bir neden olarak görülebilir. Oysa dağlık bölgelerde ya­şayan birçok insan, ayrıca turistler ve dağ sporcuları yük­sek irtifadan kaynaklanan problemler yaşarlar. Birçok kişi yüksek rakımın rahatsız edici etkilerinden haberdardır, fa­kat irtifa değişikliği nedeniyle ortaya çıkan yoğun baş ağrısı ya da migren size tandık gelmeyebilir. Aşağıdaki hikâye, yüksek rakımda neler olabileceğini en iyi şekilde gösteriyor:

“Yüksek irtifa hastalığını, şiddetli baş ağrısı şeklin­de, Peru’da And Dağları’nda yaşadım. Daha ön­ce hiç yüksek rakımda bulunmamış biri olduğum halde, yüksek irtifa hastalığından etkilenip etkilen­meyeceğimi, ya da ne şekilde etkileneceğimi bil­meksizin, bol su içmek, şeker emmek gibi tavsiye edilen önlemleri almıştım. Ancak irtifa değişikliğin­den daha az etkilenmenin en iyi yöntemi, kade­meli olarak yeni ortama alışmak, başka bir deyiş­le birkaç gün süresince yavaş yavaş yükseğe çık­maktır. Ne yazık ki bunu yapma olanağım yoktu.

4800 metreye ulaştığımızda hafifçe başım dön­meye başladı ki bu, oksijen azlığı hesaba katılınca zaten olması beklenen bir şeydi. Yüksek irtifa has­talığını yaşamayacağımdan emindim artık. Fakat öğleyin şehre ulaştıktan kısa bir süre sonra, inatçı bir ağrı saplandı kafama. Öğleden sonra ve bütün akşam boyunca giderek şiddetini arttırdı. Baş ağrısına karşı genellikle hangi ilacı kullanıyorsam ondan almam tavsiye edildi; ben de ibuprofen aldım fakat hiçbir etkisi olmadı. Akşam yemeği sı­rasında başımın zonklaması öyle bir hale geldi ki midem de bulanmaya başladı. Aynı zamanda başım son derece hassaslaşmıştı. Kafamı hareket ettirmek ya da attığım her adımda başım zonkladığı için yürümek rahatsızlık veriyordu. Sabah ağ­rının geçmiş olacağını umarak erkenden yattım.

Uyandığımda başım daha da çok ağrıyordu. Ka­famı hafifçe bile hareket ettiremiyordum. Keskin bir acı ve hemen ardından uzun süren zonklama­lar hissediyordum. Sanki kafam tamamen çürü­müş de, birisi çürüklere bastırıyor gibiydi. Doğal ışık da yapay ışık da büyük bir acı veriyordu, bu yüz­den kısa bir süre için bile aydınlığa tahammül edemiyordum. En korkuncu da, cisimlerin içbü­key ya da dışbükey olarak hafifçe çarpılmış gibi görmeye başlamamdı, bir çeşit görme bozukluğu baş göstermişti. Ağrı kesiciler hâlâ işe yaramıyor­du. Yavaşça ve acı içinde ayağa kalkmayı ba­şardım, ama kahvaltı edemedim, çünkü ağzıma attıklarımı çiğnemek ve yutmak kafamda çok şid­detli bir acıya yol açıyordu. Ayrıca o kadarlık bir hareket bile ani ve keskin ağrıyı başlatabileceği için konuşmakta zorlanıyordum.

İşin en can sıkıcı tarafı, daha ne kadar kötüleşeceğimi kestirememekti. Soroche denilen hafif yükseklik hastalığında belirtilerin oldukça kısa sü­rede kaybolması gerektiğini biliyordum. Ancak belirtilerin ortadan kalkmaması ya da ağırlaşması durumunda, mümkün olan en kısa sürede daha alçak bir irtifaya inmem gerekiyordu. “Normal” sı­nırda sayılabilecek ağrının ne kadar şiddetli olabi­leceği veya ne kadar sürede geçeceği konusun­da bir fikrim de yoktu.

Tur otobüsüne biner binmez uykuya dalmaya ça­lıştım, fakat yol asfalt değildi; derin çukurlara giri­yor, tıngırtılar arasında ilerliyorduk. Sanki beynim kafatasımın içinde şangırdayıp duruyordu. Mola için durduğumuzda otobüsten inemedim, hatta parlak ışıktan dolayı gözlerimi bile açamadım. Ar­tık rehberimiz ve otobüsün şoförü de endişelen­meye başlamıştı, yöre yerlilerinin soroche ile mü­cadele etmek için kullandıkları bir bitkinin yapra­ğını çiğnememi önerdiler. Bana, yanağımın içine koyup .belirli aralıklarla çiğnemem için küçük bir reçine parçasına sarılı bir tomar yaprak verdiler. Yaprağın tadı son derece kötüydü ama gerçek­ten de hiç beklemediğim şekilde ağrıyı azalttı Ta­mamen dinmiş olmasa da ağrım gerçekten azal­mış gibiydi. Ayrıca görüşüm netleşmişti, ışığa karşı hassasiyetim de azalmıştı.

Yolculuk boyunca yaprakları çiğneyip durdum. Ağrı her halükarda kendiliğinden geçer miydi bi­lemiyorum, ama bu bitkinin hatırı sayılır bir etkisi ol­duğunu düşünüyorum. O gece 2300 metreye in­dik. Bu yükseklikte birkaç saat geçirdikten sonra ağrı tamamen yok oldu. Neyse ki tur boyunca tekrar yüksek rakıma döndüğümüz halde, ağrı bir daha kendini göstermedi. Yine de her ihtimale karşı yanımda o yapraklardan bulundurdum.” Amelia, 33

Böyle durumlarda yapılması gereken en önemli şey, kendinize dikkat etmek ve uygun tavsiyeleri dinlemektir. Yüksek irtifa hastalığını tamamıyla engellemenin yolu yoktur, ancak dikkatli ve tedbirli hareket ederseniz etkile­rini azaltabilirsiniz. Eğer migreniniz varsa, lütfen, yüksek irtifada yolculuk yapmanın migren atağım tetiklemesinin kuvvetle muhtemel olduğunu unutmayın. Dünyayı gezip görmek isteseniz bile, sağlık nedenlerinden dolayı bazı yerlerin sizin sınırlarınızın dışında kalabileceğini kabul et­melisiniz.

Beslenme İle İlgili Nedenler

Bazı gıdaları tüketmek, bazılarını da tüketmemek baş ağrısına yol açabilir. Bununla birlikte, yiyeceklerden kaynak­lanan baş ağrıları daha seyrek görülen durumlar arasında sayılır. Yiyecekler kimyasal maddelerden oluşur tıpkı bizim vücudumuzda da çeşitli kimyasallar olduğu gibi. Ve kimi in­sanlar bazı kimyasal maddelere karşı hassasiyet gösterirler. Bazıları da alerjiktir. Hassasiyet göstermekle alerjik olmak aynı şey değildir, ama aradaki farkların inceliklerini burada açıklamaya gerek yok. Alerjinin bağışıklık sisteminin verdi­ği bir tepki olduğunu, buna karşılık bir şeye karşı hassasiye­tin alerji olmayabileceğini söylemekle yerinelim.

Baş ağrısına yol açan yiyecekler içinde en yaygın olan­lardan ikisi,, çikolata ve peynirdir. Peynir, tiramin adıyla bilinen ve baş ağrısına yol açtığı düşünülen bir madde içerir. Tiramin, kan damarlarına etki eden ve damarların ça­pının değişmesine neden olan bir kimyasal maddedir ve özellikle migrene doğrudan etki eder. Eğer peynir yemenin migren ataklarınızı tetiklediğini düşünüyorsanız, tiramin içermeyen süzme peyniri deneyin.

Not : Tiramin içeren gıdalardan biri olan peynir, ağrıyı tetikleyebilir.

Peynirde bulunan tiramin, aminler olarak bilinen kim­yasal maddeler grubuna dâhildir. Aminler, birçok gıdada bulunan doğal maddelerdir, ancak bazı kişiler, özellikle fazla miktarda tükettikleri zaman, amin içeren gıdalara karşı hassasiyet gösterebilirler. Örneğin çikolata birkaç amin içerir. Gerçi çikolata migreni tetikleyebilirse de, kimi zaman, daha zor teşhis edilebilen başka nedenler için bir günah keçisi haline getirilmektedir. Bir psikolog olarak, insanların algılarının gerçeklerden epeyce bağımsız oldu­ğunu biliyorum. Nitekim migren atağından çikolatayı so­rumlu tutan kişilere de sık sık rastlarız. Oysa migren nöbetinden hemen önce genellikle insanın canı çikolata ister, çünkü o sırada vücuttaki kan şekeri düzeyi normalden daha düşüktür. Birçok insanda, ilk akla gelen şeker kaynaklarından biri olan çikolataya yönelir. Daha sonra migren etkisini gösterir ve insanlar çikolatanın migrene neden olduğunu varsayarlar. Aslında bu gibi durumlarda “rastlantı faktörü” dediğimiz şeyin devreye girmiş olması da mümkündür.

Şimdi kafa karışıklığına yol açan bir örnek daha vere­lim: Kadınlar âdet döngüleriyle bağlantılı migren nöbetleri geçirebilirler. Bildiğiniz gibi, çikolata türü şekerli gıdaları şiddetle arzu etmek, âdet öncesinde çok sık görülen bir be­lirtidir ve bu da kan şekeri düzeyinin düşüşüyle ilgilidir. Bu durumda bir kadının, çikolatayı, aslında âdet dönemi ile ilişkili bir ağrı yaşadığı halde, migrene yol açan bir etken olarak tanımlaması mümkündür.

Baş ağrıları ve migren için diğer bir potansiyel tetikleyici de kafeindir. Çay, kahve, kolalı içecekler, çikolata gibi yaygın olarak tüketilen ürünlerde bulunduğundan ötürü, fazla miktarda kafein almamız mümkündür. Gün boyu çay veya kahve tüketirsek, akşam da bir şişe kafeinli meşrubat içip biraz çikolata yersek günlük kafein dozunu aşmış ol­mamız muhtemeldir. Böyle bir beslenme düzeni, bize baş ağrısının yanı sıra sindirim sistemiyle ilgili sorunlar da çı­karabilir. Yapılacak en iyi şey, bunlardan tamamen uzak durmaktır. Kimileri, kafeini alınmış içecekleri tercih etme­mizi önerseler de, bu, sorunu tamamen ortadan kaldırmaz. Kafein, kahve ve benzeri içeceklerde bulunan bir grup maddeden yalnızca biridir. Üreticiler kahvenin içinden ka­feini çıkarsalar bile, kafeinin “kuzenleri” yine ürünün için­de kalmış olacak ve aynı etkiyi gösterebilecektir. Bununla birlikte, “kuzenler” dediğimiz maddeler kafeine nispeten daha zayıftır. Eğer başınızın ağrısı bu maddelerden kay­naklanıyorsa, kafeini alınmış içeceklere geçtiğinizde, so­run tamamen ortadan kalkmasa da, belirtilerde bir azalma olduğunu fark etmeniz muhtemeldir.

Yine bu konunun da kafa karıştırıcı şöyle bir sonucu vardır: Bir anda kafein ve “kuzenlerinden uzaklaşmak da baş ağrısı ve migrene neden olabilir. Bunlar, oldukça etki­li ve alışkanlık yapan maddelerdir; birden bıraktığınız tak­dirde kendinizi sinirli ve dolayısıyla stres içinde hissedebi­lirsiniz. Bildiğiniz gibi, bu da baş ağrılarınızı tetikleyebilir. Kafeini aniden kesmek yorgunluk hissine de yol açabilir. Çünkü kafein bir uyarıcıdır -bünyenizi uyanık tutarak te­tikte olmanızı sağlar. Bu arada, aldığınız kafein miktarını azalttığınız takdirde fazla uyumamaya özen gösterin, çün­kü alışılandan fazla uyumak da baş ağrısına neden olabilir.

Nasıl ki bazı maddelerin tüketilmesi migreni tetikleyebiliyorsa, gıdasızlığın da ataklar üzerinde etkili olabileceğini unutmayın. Düzenli yemek, yemiyorsanız veya uzun süre­ler boyunca aç kalıyorsanız, kan şekerinizin düşmesi ve migren atağına yakalanmanız muhtemeldir. Migrenli bir kişinin öğün atlamamak konusunda hassas davranması önemlidir.

YARARLI NOTLAR

- Çikolatanın migrene sebep olduğundan şüpheleni­yorsanız, tatlı ihtiyacınızı şekerlemelerle gidermeye çalışın. Yine de migren ataklarınız ortaya çıkıyorsa, bunun sorumlusu çikolata değil, başka bir şeydir. Doktora görünmeyi ihmal etmeyin.

- Kafeini birden değil; zaman içinde, azaltarak bı­rakmalısınız. Kafein uyarıcı bir maddedir. Yeni duru­ma alışması için bedeninize (ve zihninize) zaman tanıyın.

Şeker Hastalığı

Şeker hastalığı, çoğunlukla yüksek tansiyonla birlikte görüldüğü için baş ağrısına neden olabilir. Önceki konular­da gördüğümüz gibi, yüksek tansiyon da baş ağrısıyla iliş­kili olabilir. Bununla birlikte, migrenliler çoğu zaman şeker hastalığına yakalandıktan sonra baş ağrılarının şiddetinin azaldığını bildirirler. Bunun, değişen kan şekeri düzeyine bağlı olması muhtemeldir. Yine, kilo alan kişilerin de mig­reni genellikle hafifler veya ortadan kalkar; bu da kan şekerindeki yükselmeden kaynaklanabilir. Ne de olsa insa­nın kilo almasının nedeni, daha fazla yemek yemesidir. Daha fazla yemek de kan şekeri seviyesini yükseltir. Gör­düğünüz gibi, insan bünyesi oldukça karmaşıktır!

Diyabet hastalan aynı zamanda migrenden mustariplerse, şeker hastalığının gerektiği gibi gözetim ve denetim altında yaşamaları migrenleri üzerinde de olumlu etkide bulunur. Aksi halde, migreni en şiddetli haliyle yaşarlar. Şeker hastalığınız varsa doktorunuzun öğütlerini dinleme­niz, yazdığı ilaçlara ve önerdiği hayat tarzına bağlı kalma­nız önemlidir.

Hipertiroid

Tiroid bezi aşın çalışan kişilerin migren ataklarında da artış görülebilir. Şeker hastalığında olduğu gibi, tiroid fonksiyonlarını denetim altında tutmak, migrenin etkileri­ni azaltmada işe yarayabilir. Eğer size hipertiroid teşhisi konduysa, doktorunuza, geçirdiğiniz bütün migren krizle­rinden bahsetmeniz gerekir.

Temporal Arterit (Dev Hücreli Arterit/Toplardamar İltihabı)

Bu nispeten yaygın bir baş ağrısı nedenidir, ama sade­ce 60 yaş üstü kişiler için söz konusudur. Arteritten kay­naklanan baş ağrıları gerilim tipi baş ağrısıyla karıştırılabilir. Temporal arteritte, şakaklardaki atardamarlar gözle gö­rülebilir ve dokunuşa duyarlı hale gelir. Çoğunlukla gözün ve şakağın üzerinde zonklayıcı bir ağrı kendini gösterir. Ağrı, boyunda veya başın arkasında da hissedilebilir. Ka­fa derisi de hassaslaşabilir; bazen yemeği çiğnemek bile acı verir ve kilo kaybı gerçekleşebilir. Çoğu kimse steroid içe­ren ilaçlar kullandığı zaman iyileşirse de nadiren tedaviye cevap vermeyen vakalar olabilir. Bu hastalığa yakalanan­ların ilaçlarını düzenli almaları gerekir- tedavi olmamak ciddi sonuçlara yol açabilir. Bunlardan biri, görme kaybıdır ve birdenbire gerçekleşebilir. Yine de vurgulamak gerekir ki, tedavide başarı oranı oldukça yüksektir.

Nadir Görülen Tetikleyiciler

İnsanlar baş ağrısı çektiklerinde, hele de ağrı kesicilerin fayda etmediği ağrıları olduğunda, beyin tümörü, felç ya da bunlar gibi son derece ciddi başka bir durumla karşı karşıya olduklarını düşünerek endişeye kapılırlar, Baş ağ­rısının beyin tümörünün belirtilerinden biri olduğu doğru olsa da, tümörden kaynaklanan baş ağrıları son derece nadir görülür. Bu bölümü okurken bunu aklınızda tutma­nız gerekir.

Karbon Monoksit Zehirlenmesi

Evinizde veya işyerinizdeki gazla çalışan cihazlar (ısıt­ma sistemleri ve ocaklar), son derece zehirli ama kokusuz bir madde olan karbon monoksit salarlar. Düzenli olarak yüksek düzeyde karbon monoksite maruz kalmak öldürü­cüdür. Normalde bu cihazların dumanını ortamdan uzak­laştıran hava borusu tehlikeyi ortadan kaldırır. Ancak ki­mi durumlarda arızalı ocaklardan, ısıtma aygıtlarından ve şofbenlerden büyük miktarlarda karbon monoksit yayıla­bilir. Fazla miktarda karbon monoksite maruz kalırsanız, grip belirtilerine benzer şekilde, geçmeyen baş ağrıları ve uykusuzluk çekmeniz ve vücudunuzda ağrılar hissetmeniz muhtemeldir. Bunu önlemek için, cihazlarınızı düzenli ola­rak kontrol ettirmeli ve evinize karbon monoksit detektör­leri taktırmaksınız.

Kurşun ve Cıva Zehirlenmeleri

Kimyagerlerin adlandırdığı şekliyle bu “ağır metallerin her ikisi de son derece zehirlidir ve zamanla vücutta biri­kir. Hepimizin vücudunda eser miktarda kurşun ve cıva vardır, ama insanlar bu maddelere düzenli olarak maruz kalırlarsa kendilerini çok hasta hissetmeye başlarlar. Hat­ta aşırı miktarda kurşun ya da cıvaya maruz kalmak ölü­me bile yol açabilir.

İşyerinizde bu maddelerle haşır neşir oluyorsanız mut­laka çok iyi korunuyor olmanız gerekir. Alınan önlemlere dair herhangi bir şüpheniz varsa, mutlaka çalıştığınız ku­rumun ilgililerinin dikkatini bu konuya çekmelisiniz.

Kurşun veya cıvayla ilgili bir işiniz yoksa bu türden bir baş ağrısına yakalanmanız son derece olasılık dışıdır. Bu­nunla birlikte, bazı eski madenî kalıpların kurşundan ya­pıldığını ve eski boyaların kurşun ihtiva ettiğini aklınızda bulundurun. Günümüzde üretilen boyalar bu açıdan çok daha güvenli olsa da, evinizin geçmişte kurşun bazlı boyalarla boyanmış olabileceğini unutmayın. Çocuklarınızın in­ce tabakalar halinde pencere denizlik ve pervazlarından, kapılardan vs. dökülen kurumuş boya kırıntılarını yememesine dikkat edin.

YARARLI NOTLAR!

Eski boyaları kazırken ve zımparalarken önlem alın, zira ortaya çıkacak toz yüksek derecede zehirli olabilir.

Bakteriyel ve Viral Enfeksiyon

Menenjite hem bakteriyel, hem de viral enfeksiyon se­bep olabilir, ancak daha zararlı olanı bakteriyel menenjit­tir. En kötü vakalar, çok hızlı ilerleyip ölüme neden olur.

Not : Ateşli hastalıklarla birlikte görülen uzun süreli baş ağrısının üzerinde durmak gerekir.

Fakat bu nadir görülen bir durumdur ve genelde iyileşme oranı oldukça yüksektir. Menenjit hastalığı çok seyrek gö­rülse de, belirli dönemlerde “salgınların ortaya çıkması, özellikle de basında bunun sansasyon konusu yapılması, insanlarda endişe uyandırabilir. Belirtiler arasında baş ağ­rısının yanısıra, yüksek,ateş, boyun tutulması, kusma,,ışı­ğa aşın duyarlılık ve üzerine bastırıldığında kaybolmayan pembe veya mor renkli döküntüler görülür. Menenjit ge­nellikle çocukları ve gençleri etkilese de herkesin başına gelebilir. Tekrar belirtelim, menenjit son derece nadir görü­len bir hastalıktır, ancak yine de yukarıda saydığımız be­lirtileri gösterenlerin derhal doktora başvurması gerekir. Ayrıca unutmayın M, migrenin önemli belirtilerinden biri fotofobidir (ışığa tahammülsüzlük). Yalnızca.şiddetli baş ağrıları çekiyor ve karanlıkta kalmak istiyorsanız, çok bü­yük bir ihtimalle bunun menenjitle bir ilgisi yoktur; migren nöbeti geçiriyorsunuzdur.

İyi Huylu Tümörler

Bunlar, beyinde yer alan ve yayılmayacak olan doku kitleleridir. Büyüme ihtimalleri yok gibidir. İyi huylu tü­mörleri temizlemek için cerrahi müdahaleye başvurulabilir. Ancak bazen doktorlar, hasta için önemli bir sorun teşkil etmeyeceğine ikna olmuşlarsa, tümöre müdahale etmeye­bilirler de.

Habis Tümörler

Bunlar da beyindeki kitlelerdir, ancak büyüyüp yayıl­maları muhtemeldir. Çoğu kimse bütün tümörlere kanser dese de, aslında bilimsel olarak, bunların bir kısım iyi huy­ludur. Kötü huylu tümörler, hızla çoğalıp başka hücrelere yayılırlar. Uç durumlarda vücudun başka bölgelerine doğ­ru yol alıp orada da yayılmaya devam ederler.

Çektiğiniz baş ağrısının beyin tümörüne bağlı olma ihti­mali oldukça düşüktür. Özellikle de gösterdiğiniz tek belirti sadece baş ağrısı ise. Beyninde tümör bulunan hastaların çoğu daha başka belirtilerle doktora giderler. Körlük, diğer görsel bozukluklar, uyuşukluk veya felç, sözcükleri unut­ma veya düzgün telâffuz edememe, kusma, bayılma, ger­çeklik algısında bozulmalar bunların arasındadır. Çok nadi­ren baş ağrısı tek belirti olarak kendini gösterir. Diğer semp­tomlardan bazılarına sahip olsanız bile, sadece migren olma olasılığınız vardır. Unutmayın ki migren de görmeyi ve ko­nuşmayı etkileyebilir, sindirimle ilgili rahatsızlıklar yarata­bilir, hatta halüsinasyonlara yol açabilir. Dolayısıyla, bu bölümü okurken en kötü ihtimalleri aklınıza getirmeyin. Bu arada, habis beyin tümörü görülen kişiler, çoğunlukla ço­cuklar veya yaşlılardır. Bu kitabı okuyan sizlerin, eri düşük risk grubunda yer alma ihtimaliniz kuvvetlidir.

Beyin tümörü belirtileriyle migren belirtileri arasındaki farkı bilmek istiyorsanız şunları aklınızda bulundurmalısı­nız: Birincisi, tümöre bağlı baş ağrıları, yukarıda sayılan belirtilerinden bazıları gerçekleştikten sonra ortaya çıkar. İkincisi, migrende, konuşma problemleri veya görme bo­zuklukları gibi durumlar baş ağrısıyla aynı zaman dilimin­de gerçekleşir. Beyin tümöründe ise, görsel bir bozukluk tamamen tek başına yaşanabilir veya kişi görünüşte belli bir neden yokken kusabilir. Yine de, lütfen unutmayın ki, insanlar birçok nedenden dolayı istifra ederler ve bunların büyük çoğunluğu beyin tümörüyle bağlantılı değildir.

Habis tümörlerin söz konusu olduğu nadir durumlarda, tümör ilk safhalarındaysa ve yayılmadıysa doktorlar cerrahi müdahaleye başvurabilirler. Eğer tümör yayıldıysa {metastaz) radyoterapi ve kemoterapi olası tedavi yön­temleridir.

Travma ve Kanama

Öncelikle travma kelimesini açıklamak gerekir. Doktor­lar bu terimi, meydana gelen bedensel bir kaza anlamında kullanırlar. Kafanızı bir yere çarpmanız veya ayak parma­ğınızı taşa vurmanız travma örnekleridir. Ekmek dilimler­ken parmağınızı keserseniz, bu da bir travmadır. Bu anla­mıyla travma, “yaralanma” nın tıp dilindeki karşılığıdır. (Doktorlar bu terimi, “psikolojik yaralanma” anlamında da kullanırlar).

Kafa yaralanmaları oldukça sık yaşansa da, bunların sadece bir kısmı ciddi durumlardır. Çoğumuz otomobile bi­nerken ya da inerken veya buna benzer bir hareket sıra­sında kafamızı bir yere çarpıp incitmişizdir, hatta belki sonrasında baş ağrısı çektiğimiz de olmuştur. Bu beklen­medik bir şey değildir, ama ağrı şiddetliyse, alışılmamış be­lirtilere sahipse veya bir günden fazla sürerse doktora baş­vurmak gerekir. Kafaya alınan darbe, kişinin bilincini kay­betmesine neden olduysa mutlaka bir doktora gösterilme­lidir. Çoğu kez önemli bir durum oluşmaz, ama yine de in­celemekte fayda vardır.

Başa alman her darbe, ciddi sonuçlara yol açmaz. An­cak, çarpmanın sonucunda başka yaralanmalar ortaya çı­kabilir. Kafatası çatlayabilir veya kırılabilir. Bu da iç kana­maya yol açabilir veya kafadaki basıncın artmasına neden olabilir. Bunların her ikisi de beyne kalıcı zarar verebilece­ği için, kafadaki kanama ve basınç artışı derhal incelenme­lidir. İki durumun da kısa vadede baş ağrısına neden olması muhtemeldir, ancak genellikle ışık çakmaları, bulanık veya çift görme, baş dönmesi, mide bulantısı, kusma, uyuşma, konuşma güçlüğü gibi nörolojik belirtilerle birlik­te görülür. Kanamanın, dıştaki kemiğe herhangi bir zarar gelmeden gerçekleşmesi de mümkündür. Bu nedenle, bit­mek bilmeyen bir baş ağrısının eşlik ettiği bütün önemli darbeler tetkik edilmelidir.

Doktorların hemoraj diye andığı kanamaları ortaya çı­karan nedenlerden başta geleni yüksek tansiyondur. Yük­sek tansiyonu olan bir kişinin damarlarındaki ince veya zayıf noktalar yüksek basınç anında patlayabilir. Subaraknoid kanama durumunda olan da budur. Yaşlandıkça da­ha çok rastlanan bir durum olmakla beraber, yine de sey­rek görülür. En uç durumda, insanın başına çok ani ve şid­detli bir ağrı girer. Sanki top güllesi isabet etmiş gibi olur. Boyunda sertleşme de hemen görülen bir başka belirtidir. Kişi bilincini bile kaybedebilir. Daha sonraki sonuçlan in­me ile benzerlik gösterir; kişi konuşamayabilir, felç geçire­bilir vs.

Elbette ki, herhangi bir kaza beyin kanamasına yol açabilir, hatta kardiyovasküler sisteminde zafiyet bulun­mayan tamamen sağlıklı kimselerde bile. Bu nedenle, bü­tün büyük ve alışılmamış türden kazalar bir doktor tarafın­dan incelenmelidir.

Kaynağı Tanımlanamayan Baş Ağrıları

Bazen doktorlar, hastalarının baş ağrısının nedenini bir türlü bulamaz. Bunun nedeni ya bütün olasılıkların göz­den geçirilmemiş olmasıdır ki bu uzak bir ihtimaldir. Ya da ağrı, psikolojik kökenlidir. Doktorlar gerçekçi davrana­rak sorunun yalnızca olası nedenlerini araştırırlar. Doktorunuzun, bütün tehlikeli ya da hayati risk arz eden durumları eledikten sonra muayeneyi kesmesi sizi şaşırtmasın. Ondan sonra artık kendi başınızasınızdır. Birçok kişi için özellikle baş ağrısı ya da migreni gerçekten psikolojik olan kişiler için doktora görünmek, genellikle sıkıntıyı hafifle­tir, hatta bazen kalıcı bir şekilde ortadan kaldırır.

Unutmayın ki baş ağrılarının binlerce nedenleri vardır. Bu yazıda bunların en çok rastlanılanlarını ele aldık. Ağrıların çok büyük bir bölümü zararsızdır. Yine de, olağandı­şı belirtileri, inatçı veya şiddetli baş ağrılarını tetkik ettir­mekte fayda vardır.

Özet

• Migren ve baş ağrısının yüzlerce nedeni vardır.

• Baş ağrılarının çoğu, tehlikeli veya ciddi bir tıbbi soru­nun alameti değildir.

• Geçmek bilmeyen şiddetli ağrılar için her zaman dok­tora danışmak gerekir.

Aksi halde ciddi sonuçlarla karşı karşıya kalabilirsiniz. Baş ağrıları sizi alıngan, sinirli, keyifsiz, hatta daha kötü durumlarda, intihara meyilli hale getirebilir. Baş ağrılarının uzun vadeli etkilerinden uzak durmak için. tedavi yollarını bulmaya çalışın, tamamen geçmesini başaramasanız bile, ağrıya karşı bir şeyler yapmış olduğunuzu bilmek sizi ra­hatlatır; ne de olsa kendiniz için çaba göstermişsinizdir. Ağrıya teslim olursanız, kendinizi daha kötü ve çaresiz hissedersiniz. Çoğu zaman, biraz gayret göstererek sağlık sorunlarınızın üstesinden gelme konusunda kendi kendi­nize yardımcı olabilirsiniz.

Bundan sonra yazılanlar tıptan çok psikoloji ile ilgilidir.

Kısa Vadede

Baş ağrısı veya migren atağına yakalandığınızda dikkat etmeniz gereken bazı şeyler vardır: Bunlardan en önemli­si, baş ağrısının hafif olduğu durumlar dışında, iş makine­si çalıştırmamak veya araç sürmemelisiniz. Bu, gerektiğin­de şiddetli bir baş ağrısıyla araba kullanmak zorunda olan­lara garip gelecektir ama gerçekten de bu hususta dikkatli olmak gerekir. Bu uyarının gerekçesi, şiddetli ağrının dik­kati dağıtmasıdır. Şiddetli acı ve ağrılarda insan doğrudan acıya/ağrıya yoğunlaşır; bu da araç sürerken veya makine kullanırken ortaya çıkacak potansiyel bir tehlike demektir. Bir şeylerle meşgul olmanın, dikkatinizi ağrıdan başka yö­ne çekeceği doğrudur. Ağrınız hafifse, araba kullanmak aslında bunu unutmanıza yarayabilir. Buna karşılık, söz konusu olan hafif bir ağrı değilse, ağrıyla başa çıkabilmek için ona konsantre olmanız gerektiğini görecek, yolda ve­ya işyerinde kaza yapmaktan kaçınmak için bütün dikka­tinizi veremeyeceksiniz.

İnsanlar konsantrasyonları yitirdiklerini her zaman fark etmezler. Tıpkı, az miktarda almış olsalar bile, alkolün et­kisindeki sürücülerin, algılarının zayıfladığını her zaman fark edememeleri gibi. Psikologlar “farkındalık” denilen bir kavram kullanırlar. Normalde, yalnızca bir şeyler yapmak­la ve söylemekle kalmaz, aynı zamanda ne yaptığımızı ve ne söylediğimizi biliriz. Ancak kimi zaman farkındalığımız zannettiğimiz kadar yüksek olmayabilir. Hiç yüksek ateş­ten sayıklayan, ne dediğini bilmeden konuşup duran biri­ni gördünüz mü? Ya da size uykunuzda konuştuğunuzu söyleyen oldu mu?

Normal şartlarda bir tür geribildirim döngüsü içinde sü­rekli olarak kendimizi denetleriz. Gözümüz bağlıyken ko­layca etrafta dolaşamamamızın nedenlerinden biri, döngü­nün kırılmış olmasıdır. Çünkü gözlerimizden gelen ve hare­ketlerimizi ayarlamamızı sağlayan bilgiyi alamayız. Bir şey dikkatimizi dağıttığı zaman, ilk zarar görecek süreçlerden biri denetlemeyle ilgili olanlardır. Yaptığımız işe devam ede­riz ama ne yaptığımızın farkında olma yeteneğimiz azalır. Gözlüğümüzü bir yere koyup, sonra nereye koyduğumuzu unutup arayıp durmamız bundandır. Onu bir yere koymuş, fiziksel eylemi gerçekleştirmişizdir. Ancak aklımız başka bir şeyde olduğu için, adeta otomatik olarak hareket etmişizdir. Bunu gibi, çektiğimiz acıyı düşünmekle meşgulken, başka şeylere daha az konsantre olabiliriz.

Özellikle migrenin algılan etkileyebilmesi, sorunu derinleştirir. Bulunduğumuz yerdeki cisimleri göremeyebilir ya da olmayan şekil ve renkleri var zannedebiliriz. Unut­mayın ki, araba kullanırken yol üzerinde olduğunu düşün­düğümüz bir şeyden kaçmak için, fark etmediğimiz ama gerçekten olan bir şeye çarpma ihtimalimiz vardır.

Araştırma Özeti: Konsantrasyon Üzerindeki Etkileri

Aşağıdaki araştırma baş ağrısı ya da migrenimizin olduğu durumlarda tam anlamıyla dikkalimizi top­layamadığımız savını destekliyor. Meyer ve arka­daşları (2000); küme baş ağrısı, auralı ve aurasız mig­ren ve başka türden baş ağrıları çeken 199 kişinin zihinsel yetenekleri üzerine bir araştırma yürüttüler. Bu 199 kişiyi 10 yıl boyunca takip edip, düzenli olarak 3 ile 12 aylık aralıklarla deneylere tâbi tuttular. On­lara iki test verdiler: Kısa Zihinsel Durum Testi ve Biliş­sel Kapasite Tarama Testi, Her iki testte de. insanlar­dan, başbakanın adını söylemek, o günün tarihini bilmek, talimatlara uymak ve verilen çizimlerin kop­yasını çıkarmak gibi bir hayli kolay işler yapmaları is­teniyordu. Türü ne olursa olsun, baş ağrısı çeken in­sanların düşünsel becerilerinde anlamlı bir düşüş gö­rüldü. Aynı kişilerin baş ağrısı çekmedikleri zamanlar­da, aldıkları puanlar yeniden normal düzeye çıkıyordu. Buradan bir iyi bir de kötü sonuç yükseliyordu: iyi sonuç, bilişsel gerilemenin tersine çevrilebilir oldu­ğuydu. Kötü sonuç ise, baş ağrısı veya migren atağı anında araba kullanmadan veya makine çalıştır­madan önce gerçekten iyi düşünmek gerektiğiydi.

Daha şiddetli baş ağrıları veya migreni olan kimselere basit bir tavsiyede bulunabiliriz. Baş ağrısı veya migrenin gelmekte olduğu yolunda bir uyan alırsanız, yaptığınız şe­yi bırakıp, dinlenebileceğiniz bir yere veya eve gitmenin yoluna bakın. Eğer Önceden uyarı vermeyen şiddetli bir baş ağrısı veya migren sancısı başladıysa, yaptığınız işi bırakın ve araba kullanmaksızın eve varmanın bir yolunu bulmaya çalışın. Eve gidemezseniz duruma uygun hazır­lıklar yapın.

Bu noktada, bir sorundan daha bahsetmek gerekir. Acı çekerken ruh haliniz değişebilir. Alıngan/sinirli, sabırsız vs olabilirsiniz. Bu zamanlarda, eğer mümkünse, önemli kararlar vermekten kaçının; Ayrıca arkadaşlarınızla, mes­lektaşlarınızla veya aile fertleriyle tartışmaya girmekten kaçının. Herhalde, öfke içinde birtakım sözler sarf edip sonradan pişman olmak veya sözünüzü geri almak zorun­da kalmak istemezsiniz. Üstelik, tartışmaların baş ağrınızı daha da şiddetlendirmesi muhtemeldir.

Uzun Vadede

Herhangi bir hastalık, uzun dönemli hale geldikçe insa­nın yaşamı algılamasını etkiler. Kronik baş ağrıları da.böy­ledir. Yaşadıklarımızı anlamlandırma biçimimizi ve davra­nışlarımızı etkileyebilir. Kronik hastalıkları araştıran psiko­loglar bunu gayet iyi bilirler.

Uzun süredir sağlık sorunu yaşayan kişiler, size artık gerçekten bıkıp usandıklarını söyleyeceklerdir. Bu, normal ve beklenen bir tepkidir. Baş ağrıları ve migrenden mus­tarip insanlar, ağrının bir daha ne zaman ortaya çıkacağı konusunda endişelidirler. Ağrının, yeniden kendini göster­mek üzere “Demokles’in kılıcı” gibi tepelerinde asılı durdu­ğunun farkındadırlar. Bu yüzden sıkıntı ve tedirginlik dü­zeyleri yüksektir. Baş ağrısı konusunda kaygılanmanın da baş ağrısına yol açabileceğini hesaba katarsak, böylesi bir tedirginliğin ne kadar can sıkıcı olduğunu anlarız.

Endişe, psikologların çok ciddiye aldığı bir şeydir. Aylar ve yıllar geçtikçe, endişe düzeyi artarak daha başka sorunlar yaratabilir. Sağlığınız konusunda giderek daha kaygılı hale gelebilirsiniz; kaygı da stres oluşturur. Stres doğrudan sağlığınızı etkileyebilir. Egzama gibi cilt hastalıklarına ne­den olabilir veya baş ağrılarına yol açabilir. Böylece, ancak olaylar hakkındaki görüşlerinizi değiştirmekle ve gevşe­meyi öğrenmekle (bu konuda size bir psikolog yardımcı olabilir) kırılabilecek negatif bir döngü tesis edilmiş olur.

Stres-baş ağrısı döngüsünden kurtulmak için her fırsat­ta gevşeyip rahatlamak için girişimde bulunmalısınız. Bu, baş ağrılarınızın sıklığını azaltmaya da yarayacaktır.

Bir diğer önemli konu da “sosyal destek”tir. Sosyal des­tek, psikologlar tarafından kullanılan, arkadaşlarımızdan ve ailemizden aldığımız yardımı tanımlayan bir terimdir. Her türlü derdimizi anlatabileceğimiz veya ara sıra dışarı çıktığımızda bebeğimize bakacak birilerinin bulunması bi­zim için önemlidir.

Başımız ne kadar sık ağrırsa, ışıktan ve gürültüden ka­çınmak için karanlık ve sessiz bir ortama sığınırız. Dolayı­sıyla insanlardan uzakta geçirdiğimiz zaman o nispette ar­tar. Bazen sosyal ilişkilerimiz bu durumdan etkilenir. Eğer birisi, gürültünün ve gün ışığının migreni tetikleyebileceği gerekçesiyle arkadaşlarıyla bir araya gelemiyorsa, giderek onları daha az görmeye başlar. Oysa, insanın yüksek dü­zeyde sosyal desteğe sahip olduğu durumlarda, hastalık­larla ve hastalıkların etkileriyle başa çıkma gücü artar. Do­layısıyla sosyal izolasyona neden olabilecek bütün hasta­lıkların çok dikkatli bir şekilde idare edilmesi gerekir.

Baş ağrılarınıza rağmen arkadaşlarınızla görüşmeye za­man ayırmanızda fayda vardır. Gürültülü ortamlara giremiyorsanız bile, onları farklı ortamlarda görmeye çalışın. Akşamüstü beraber yürüyüşe çıkın veya karşılıklı ev ziya­retleri yapmaya çalışın. Sağlık sorunlarınızın dostluklarını­zı veya aile ilişkilerinizi etkilemesine izin vermeyin.

Kasvetti Zamanlar

Nadir de olsa, bazı insanlar kronik hastalıkların seyri içinde depresyona girebilir; bu baş ağrısı ve migrenden mustarip olanlar için de geçerlidir. Depresyon birçok kişi için korkutucu bir kelime olsa da, her zaman ille de kor­kunç bir şey olarak görülmemelidir. Birçok insan hayatının en az bir döneminde depresyon geçirir ve buna rağmen hayatını, işini, gücünü devam ettirebilir. Bizler daha ziya­de çok ilerlemiş vakalardan haberdar olduğumuz için dep­resyon dendiği vakit duraksarız. Oysa depresyonların ço­ğu kontrol altına alınabilir ve “iyileşir”.

Evet, baş ağrısı ve migren mağdurları, rahatsızlıkları­nın neden olduğu uzun vadeli endişeden, stresten ve sosyal desteğin kaybından dolayı depresyona girebilirler. Migrenin çok sık ve şiddetli yaşandığı durumlarda mes­leklerini bırakmak zorunda kaldıkları da olur. Bu tür du­rumların iyi idare edilmemesi, insanı ruhsal olarak yıpra­tır. Ancak şu kelimeyi hep aklımızda tutmamız gerekir: İdare etmek. Psikologlar sağlığın ve hastalığın idare edil­mesinden söz ederler. Bu söz bize kritik bir mesaj verir: “Patron sizsiniz, hastalığınız değil. Kontrolü elinize alırsa­nız, kazanabilirsiniz.”

Not : Migren tipi baş ağrısı çeken kişiler kendilerini karanlık ortamlara kapatarak ağrıyla baş etmeye çalışırlar.

Zaman içinde enerjinizi kaybettiğinizi, daha fazla uyu­duğunuzu ve hiçbir şeyi eskisi kadar umursamadığınızı hissetmeye başlarsanız, doktorunuzla konuşmayı ihmal etmeyin. Bu gibi sorunlar erken tedavi edilirse, tıpkı fizik­sel hastalıklarda olduğu gibi, iyileşmeleri daha kolay olur.

Özet

• Baş ağrıları ve migrenin sonuçları kişiden kişiye değişir.

• Baş ağrısı veya migren atağı sırasında iş makinesi kul­lanmaktan ve araba sürmekten kaçının.

• Ağrınız şiddetliyken önemli kararlar almayın ve kimsey­le tartışmayın. Şiddetli ağrının muhakemeyi geçici ola­rak etkilediğine dair kanıtlar vardır.

• Kronik baş ağrıları uzun vadeli mutsuzluğa yol açabilir. Sessizlik içinde ıstırap çekmek yerine yardım arayın.

Bu bölüm, baş ağrıları ve migren tedavisin­de yaygın olarak kullanılan yöntemlere ay­rılmıştır. Baş ağrısı veya migreni olan kişiler, bu tedavi yöntemlerinden önemli ölçüde fayda görürler.

Tıbbi ve Fiziksel Yaklaşımlar

Baş ağrısı ve migren tedavilerinin çoğu oldukça basittir; yan etkileri de ya yoktur ya da azdır. Nitekim, tedavide en yaygın kullanılan yöntem, ağrı kesici haplardır. Bazı du­rumlarda reçeteli ilaçlara başvurmak gerekebilir. Nadir ol­makla birlikte, bazı vakalarda beyin damalanndaki tıkanık­lıkları ortadan kaldırmak için ameliyat gündeme gelebilir.

Modern Tıp

Baş ağrılarının tıbbi tedavisi içinde en bilinen yöntem analjezi, yani acı veya ağrı hissinin ortadan kaldırılması­dır. Doktor, önce dikkatini acıyı dindirmeye yöneltir, daha sonra acı veya ağrının nedenlerini ele alır.

Etken maddesine ve etkisini gösterme biçimine göre de­ğişiklik gösteren birçok ağrı kesici ilaç bulunur. Reçetesiz olarak yaygın biçimde satılan üç temel ilaç, aspirin, parasetamol ve ibuprofendir. Bu ilaçlar kısa vadede çok etkili ola­bilir, ancak ağrılarınız birkaç günden fazla sürüyorsa, ilaç almayı bırakıp doktora görünmelisiniz. Bu önemle üzerinde durulması gereken bir husustur. Çünkü vücudunuz zaman­la bu ilaçlara öyle bir alışabilir ki, bıraktığınız zaman başı­nız ağrıyabilir. Tıpkı her gün çay veya kahve içen birinin bunları kestiği vakit başının ağrıması gibi.

Alerjik bir reaksiyon nedeniyle -saman nezlesi gibi- baş ağrısı çekiyorsanız, doktorunuz antihistaminik ilaçlar al­manızı tavsiye edebilir. Bu ilaçlar, bağışıklık sistemini bas­tırıp vücudunuzun alerji yapan maddeye güçlü bir reaksi­yon göstermesini, engellerler (Saman nezlesinde alerjen madde havada uçuşan polenlerdir). Bazı antihistaminikler uyku hali yapabilir, dolayısıyla bu ilaçları aldıktan sonra araç veya makine kullanmamanız gerekir; Herhangi bir ilacı almadan önce prospektüsünü dikkatlice okuyun.

Araştırma Özeti: Doktor-Hasta İlişkileri

Psikologlar hasta ile doktor arasında iletişim eksikliği olabileceğinin farkındadırlar. Yaşam biçimi, yetiştiril­me tarzı, kültürel farklılık gibi etkenler doktor ve hasta arasında tanı anlamıyla ortak bir dil yakalanma­sını engelleyebilir. Benzer nedenlerin etkisiyle dokto­runuzla konuşmaya kalktığınızda siz de bazı kritik bil­gilerin hedefe ulaşmadığını düşünebilirsiniz Dokto­runuzun size yeterli açıklamalarda bulunmadığından ya de sizi dinlemeyecek kadar meşgul oldu­ğundan şikâyet edebinsiniz,

Psikologlar olarak bizler, hasta doktor ilişkisinin, teda­vinin başarısını veya verilen tavsiyelerin uygulanma derecesini etkileyeceğini biliriz. Anne MacGregor (1997) da, Neurology dergisinde, doktorların mig­renle ilgili gündeminin hastalardan farklı olabilece­ğine dikkat çekiyor. Pazı doktorlar hastalığı tedavi etmede çok başarılı olsalar da, hastanın kendisini daha İyi hissetmesini sağlama konusunda o denli etkili olamayabilirler MacGreor da, dergide, doktorlara migrenli hastalarına kulak vermek için vakit ayırmalarını, hastanın migrenini nelerin tetiklediğini an­lamalarını ve uyguladıklar; tedaviyi hastanın özellik­lerini göz önüne alarak seçmelerini tavsiye ediyor. MacGregor’un doktorlara yaptığı tavsiyelerden ya­rarlanarak, siz de doktorunuzdan yapmasını isteye­ceğini şeylerin üstesini çıkarabilirsiniz:

- Doktorunuz, baş ağrılarınız hakkındaki bilgi ve dene­yimlerinize kulak vermeli.

- Farkına vardığınız bütün tetikleyici faktörleri sizden öğrenmeli.

- Bütün tavsiyelerinin gerekçelerini net bir şekilde açıklamalı ve size, söylediklerinin anlaşılır olup olma­dığını sormalı.

- Size teklif ettiği her tedavi yöntemi hakkında açıkla­malar yapmalı, basit bir dille bunların nasıl işe yara­dığını izah etmeli.

- Tedavinin sonuçlarını takip etmek adına, sizi tedavi­nin seyri boyunca düzenli aralıklarla görmeye de­vam etmeli.

Tamamlayıcı Tedaviler

Baş ağrıları ve migreni iyileştirdiği iddia edilen çok çe­şitli tamamlayıcı tedavi yöntemleri vardır. Bu tedavi yön­temleri hakkında bilgilenirken, amacın onları modern tıb­bın yerine geçirmek değil, onu tamamlamak olduğunu lüt­fen aklınızda bulundurun. Tam da bu nedenle, artık “alter­natif tıp” terimi yerine “tamamlayıcı tıp” terimini yeğliyo­ruz. Tamamlayıcı tedavilerden yararlanmaya karar verir­seniz, öncelikle doktorunuza danışıp onu durumdan ha­berdar edin. Ne de olsa, tamamlayıcı tedavileri uygulayan kimselerin büyük bir bölümü tıp eğitimi almamıştır. Ta­mamlayıcı tedaviler bazı kişiler için son derece yararlı ola­bilir, ama çare olamayacakları durumlar da vardır. Örne­ğin, kulak zarınızın delinmesi nedeniyle baş ağrısı çekiyor­sanız, fiziksel bir nedene dayalı olan bu rahatsızlığı ta­mamlayıcı tedavi ile ortadan kaldıramazsınız. Bazen ta­mamlayıcı tedaviler yalnızca “ağrıyı giderip, temelde yatan nedene dokunmaksızın rahatsızlığın ortadan kalktığı izlenimini verebilirler. Bundan dolayı, başvurduğunuz di­ğer tedavilerin yanı sıra, doktorunuzun gözetiminde kal­manız doğru olacaktır.

Akupunktur

Giderek daha fazla sayıda doktor hastalarına akupunk­turu tavsiye ediyor ve akupunkturun plasebo etkisinin çok ötesinde gerçek bir fayda sağladığını gösteren kanıtlar bulunuyor. Akupunktur, Çin tıbbının bir parçasıdır ama bağımsız bir tedavi yöntemi olarak da kullanılabilir. Çok ince iğnelerin deriye, yaklaşık üç ile altı milimetre arası bir derinliğe batırılmasıyla uygulanır. Misk otları ile, seçilmiş akupunktur noktalarını ısıtarak veya yakarak tedavi etme anlamına gelen ve moxibustion denilen bir işlem de uygu­lanabilir. Birçok insan akupunkturun aeı vereceğinden en­dişe duyar, bazı insanlar için öyle de olabilir. Ancak çeki­len acı hafiftir ve hastaların çoğu bunun, yararlan göz önüne alındığında ödenen küçük bir bedel olduğunu söy­leyecektir. Akupunktur konusunda eğitim veren ciddi ku­ruluşlar vardır ve bu yöntem artık tıp çevreleri tarafından da ciddiye alınmaktadır.

İğneden tedirgin oluyorsanız, akupresür denilen daha az korkutucu bir alternatif de mevcuttur. Akupresür, aku­punkturla aynı temele dayanır, ancak iğne batırmak yeri­ne vücuttaki bazı noktalara masaj yapmak şeklinde uygu­lanır.

Bir migren atağından hemen önce akupunktur veya akupresür yaptırırsanız bir miktar ferahlamanız muhtemel­dir, hatta krizi tamamen atlatmanız bile söz konusu olabi­lir. Tabii bunu yapmak pek kolay değildir, ne de olsa ha­yatımızda her an göreve hazır “acil durum akupunkturcuları” diye bir şey yoktur. Acil durumların dışında, aku­punkturun genel olarak baş ağrısı ve migren tedavisinde işe yaradığı ispatlanmıştır. Fakat mutlak surette sorunu kalıcı olarak ortadan kaldıracağı iddia edilemez.

Gümüşdüğme, Diğer Otlar ve Bitkiler

Bilimsel adı tanacetum parthenium olan gümüşdüğme bitkisi, migren hastalarının ağrılarını dindirmek için kullandıkları doğal bir ilaç gibidir. Ayçiçeği familyasının üye­si olan gümüşdüğme bitkisi ve yapraklan Eski Yunanlılar tarafından yalnızca migrene değil, aynı zamanda arterit gi­bi iltihaplı eklem hastalıklarına karşı da ilaç olarak kullanılmıştır. Bu bitki, migrenle ilişkili olan, serotonin denilen maddenin faaliyetini engeller. Kullanılmasının bir sakınca­sı yoktur; ancak mide bulantısına yol açabilir. Kullanımı kesildiğinde, bir tür geri çekilme etkisi olarak migren ve eklem ağrıları ortaya çıkabilir. Tamamlayıcı tıpta kullanı­lan ilaçların çoğunda olduğu gibi, gümüşdüğme bitkisi de bazı insanlarda işe yaramaktadır. Tespit edilmiş bir zararlı etkisi olmayan bu bitkiyi baş ağrılarınızı dindirmek için de­neyebilirsiniz, ancak yukarıda bahsedilen geri çekilme et­kilerinin gerçekleşme olasılığından dolayı birdenbire değil, yavaş yavaş bırakmalısınız.

Baş ağrısı veya migrene iyi gelebilecek başka otlar ve bitki özleri de vardır. Bunlarla ilgileniyorsanız en iyisi bir miktar araştırma yapmaktır, fakat unutmayın ki internet sitelerinin, kitapların ve terapistlerin tavsiyeleri arasında boğulabilirsiniz. Sonuçta neyi deneyeceğinize dair seçimi kendiniz yapmalısınız, ancak bitkilerin içerdiği farklı kimyasal maddeler olabileceği için, yüksek tansiyon ve hami­lelik gibi durumlarda veya başka ilaçlar kullanırken bu bit­kileri kullanmadan önce mutlaka doktorunuza danışın. Şi­falı bitkilerin ne kadar rağbet gördüğü konusunda bir fikir vermek için, baş ağrıları konusunda işe yaradığı iddia edi­len bitkilerin küçük bir bölümünü sıralayalım: Arnavutbiberi, erkeçsakalı, nane, biberiye, kava biberi, şakayık, pa­muk, ekinezya, yüksükotu, çuhaçiçeği, fesleğen, passiflora bitkisi, adaçayı, keklik üzümü, mercanköşk, kekik ve nane familyasından birkaç çeşit bitki.

Bir tavsiyede daha bulunalım: Aynı anda birden fazla tedavi yöntemini denemeyin. Bilim adamları (ister psiko­log olsun, ister kimyager, ister doktor) bir ilacın veya baş­ka bir tedavinin etkilerini incelemek istedikleri zaman sis­tematik hareket ederler. Her seferinde tek bir ilacı veya te­daviyi sınar ve her birinden sonra bir “toparlanma süresi” verirler. Aynı anda birden fazla tedaviyi denerseniz, arzu edilen etkinin hangisinden kaynaklandığını anlamanız mümkün olmaz.

Araştırma Özeti: Sistematik Derleme

“Sistematik derleme” adı verilen özel bir araştırma türü vardır. Bu yöntemde, araştırmacılar belli bir ko­nuda başarılı bir şekilde yürütülmüş çalışmaları dik­katle gözden geçirir ve sonuçları bir araya toplaya­rak karara varırlar. Bir bakıma “rakamların gücü”nden yararlanırlar. Vogler, Pirtler ve Ernst (1998) gümüşdüğme otunun migren; önlemedeki etkisi üzerine yapılmış en titiz çalışmaları incelediler, ilaç denemelerinden bahsederken “titiz”likle yapılmış araştırmaların özel bir anlamı vardır.

Bu çalışmalarda bir grup denek, etkisi ölçülen ilacı alır, diğer grup yani “kontrol grubu” almaz. Vogler ve arkadaşlarının araştırmasında bu şekilde yürütül­müş beş çalışma teşhis edildi, Sonuçları inceleyen araştırmacılar, gümüşdüğmenin gerçekten de mig­ren belirtilerini azalttığını kaydettiler. Gümüşdüğme otu kullanan gruptaki kişilerin geçirdikleri nöbet sayı­sı da, çektikleri acının şiddeti de azalmıştı Ayrıca, mideleri daha az bulanmış ve dona az istifra etmiş­lerdi Unutmayın ki, bu araştırmaya dahil edilen çalışmalarda bir grup insana gümüşdüğme yerine plasebo verilmişti. Plasebo, vücuda herhangi bit etkisi olamayacak bir maddedir, insanlara tedavi edildik­lerini düşündürmek, yani psikolojik bir etki oluşturmak için kullanılır. Böylece psikolojik etkileri, denenen ila­cın kendi etkisinden ayırmamızı sağlar Çalışmalar­da yer alan hastalar gerçek ilaç mı plasebo mu aldıklarını bilmiyorlardı. Gümüşdüğmeye karşı plasebo örneğinde sonuç, genel olarak gümüşdüğmenin et­kili olduğunu göstermiştir. Sonuç şu bakımdan önemlidir; gümüşdüğmenin faydasının yalnızca psi­kolojik olabileceği, yani yalnızca öyle olacağına inandığınız için işe yaradığı yönündeki iddiayı çürüt­mektedir. Öyle olsaydı, plasebo verilen gruplarda da ayni etkinin görülmesi gerekirdi.

Refleksoloji

Esas olarak refleksoloji, ayaklara, bazen de ellere masaj uygulanmasıdır. Refleksoloji, ayakların genel olarak beden sağlığını yansıttığı düşüncesini temel alır. Refleksoloji uy­gulayan kişiler, ayaktaki hangi bölgenin vücudun hangi bölgesine tekabül ettiğini gösteren bir “ayak haritası” ile çalışırlar. Ayağı, vücudun geri kalan kısmına bağlayan yollar olduğu, sağlığa zararlı zehirli maddelerin ayaklarda birikebileceği, bunun da başka bir yerdeki aksaklığa işaret ettiği düşünülür. Uygun yerlere masaj yapmanın, kristal­leri parçalayıp sağlığın düzelmesini sağlayabildiği iddia edilir. Bunda gerçeklik payı olabilir de, olmayabilir de. An­cak hiçbir doktor, kişiye ayak masajının iyi gelmeyeceğini, ağrıyı dindirmeye, dolayısıyla stresi azaltmaya katkıda bu­lunmayacağını iddia etmez. Tamamlayıcı tedaviler konu­sunda gayet şüpheci olan bazı kimseler dahi, rahatlatıcı bir deneyim olduğu için refleksolojiye para harcarlar. Ayrıca “acil durum” refleksolojisi baş ağrısının önüne geçebilir.

Kişinin kendi ayaklarına masaj yapması veya bir arka­daşına yaptırması mümkündür. Belki bunu binlerce kere yapmış birinin-becerisine sahip olamayabilirsiniz, ama yi­ne de masajdan zarar görmeyeceğiniz gibi kendinizi rahat­lamış hissedersiniz. Masajın etkisiyle ağrınızın kötüleşme­si olasılık dışıdır. İşte olsanız bile, çalışma düzeniniz ve or­tamınız elveriyorsa, kısa bir ara verip kendi kendinize ma­saj yapmanız mümkün olabilir.

Psikolojik Yaklaşımlar

Psikologlar baş ağrısı çeken insanların sağlığına birkaç yolla katkıda bulunabilirler. Psikolojinin baş ağrısı ve mig­rene yaptığı temel katkılardan biri, hastanın ağrı kesiciler ve alışılmış tıbbi tekniklerden yarar görmemesi durumun­da ortaya çıkar. Bazen insanın ağrıyla başa çıkabilmesinin tek yolu, psikolojik destekten geçer. Psikologlar, kişinin ağrılarını yeniden ve farklı biçimde değerlendirmesine yar­dımcı olarak ağrının yaşanma şeklini değiştirebilirler. Bil­diğiniz gibi, ağrı endişe yaratır, endişe de ağrı algısını art­tırır. Böylece bir fasit daire oluşur ve bunu kırmak için psi­kologlardan yardım alınabilir.

Ağrıyı Yeniden Tanımlamak

Psikologların ağrılar konusunda insanlara yardımcı ol­ma yollarından biri, “ağrıyı yeniden tanımlama”, denilen bir yöntemdir. Basite indirgemek gerekirse, bu yöntemle kişinin ağrıya karşı farklı bir tutum geliştirmesi sağlanır. Bazı insanların acıya dayanıklılığı çok düşüktür, en hafif kesiklere veya çarpmalara bile aşırı tepki verirler. Ağrının yeniden tanımlanmasından en fazla istifade edecek olanlar da bu kişilerdir. Ağrı eşiği düşük olan kişiler, bir psikolog­la görüşerek ağrılarına daha normal tepkiler vermeyi öğre­nebilir, belki bundan da Önemlisi, “ağrı” konusunda daha ölçülü,ve sakin düşünceler geliştirebilirler. Paniğe kapıl­mak yerine, ağrıyla başa çıkmayı öğrenip bunu hayatlarının bir parçası olarak kabul ederler.

Ağrıyı yeniden tanımlamak, düşünce ve davranışları değiştirmeyi temel alan bilişsel-davranışçı terapinin bir par­çasıdır. Bilişsel terapi, yaşam biçiminiz ve ağrılarınıza karşı tutumunuz üzerindeki değişimlerle ağrılarınızı azaltmaya ya da ağrıya bakışınızı değiştirmeye yarar. Bu nedenle, baş ağrınızın tedavisi sırasında doktorunuz, sürecin bir parçası olarak bir psikologla görüşmenizi önerebilir. Hayat tarzınız­da değişiklik yapmanız gerekiyorsa bir klinik psikolog ya da bir sağlık psikologu size yardım edebilir.

Bazen psikolog, baş ağrılarınızın sürüp gitmesinin baş­ka nedenleri olduğunu tespit eder. Baş ağrılarınız, hayatı­nızdaki sorunlar yüzünden ortaya çıkan iç sıkıntısı ve stre­se bağlıysa bir danışman psikolog da faydalı olabilir. Hepi­miz bazı problemler yaşarız; bunları itiraf etmenin utanıla­cak bir tarafı yoktur. Kimi zaman, özellikle erkekler, so­runlarım kabullenmekte zorlanırlar, çünkü çoğunlukla ka­ya gibi sarsılmaz oldukları yönünde bir izlenim vermek is­terler. Gelgelelim, hiç kimse kaya değildir. Bazen yanılabileceğinizi ve ancak başka birinin yardımıyla çözülecek so­runlarınız olabileceğini kabul etmek cesaret gerektirir.

Baş ağrılarınıza zihninizi kurcalayan bir şeyin neden olduğundan şüpheleniyorsanız, bunu biriyle, özellikle de sizi dinleyip sorunlarınızı kabullenmenize yardımcı olabile­cek bir profesyonelle etraflıca konuşmaya çalışmalısınız.

Bazı kimseler psikolojik danışmanın içeriği konusunda endişe taşırlar. Aslında bu, pek alışılmadık bir şey değildir. Güvenilir bir ortamda biriyle oturur ve hazır olduğunuz za­man yavaş yavaş sorunlarınızdan bahsedersiniz. Konuş­mak istemediğiniz herhangi bir şeyi anlatmaya zorlanma­nız söz konusu değildir. Üstelik danışman, sizi rahatlatıp sorunlarınız hakkında çekinmeden konuşmanızı sağlamak konusunda eğitim almış bir kişidir. İçini döküp rahatla­mak, yalnızca insana kendini daha iyi hissettirmez, aynı zamanda çözüme giden yolun yansı kat edilmiş olur. Ca­nınızı sıkan şeyler hakkında konuşarak neticede onları başka şekilde görmeyi, belki de yerli yerine koymayı öğre­nirsiniz. Bunun baş ağrılarınızla pek alakasının olmadığını düşünebilirsiniz, ancak bir sorunun üstesinden gelmek ço­ğunlukla bir diğerini çözmenizi de kolaylaştırır. Çünkü zi­hin ve beden birbirinden ayrılabilir şeyler değildir. Zihinsel ve bedensel yapınız beraberce “sizi” oluşturur.

Gevşeme Terapisi

Gevşeme terapisinin gizemli bir tarafı yoktur ama bir in­sana gevşemeyi öğretmek pek kolay değildir; ancak bu işin eğitimini alan profesyoneller size bu konuda yardım edebi­lirler. Hiç gevşeyip rahatlamayı isteyip de bunu becereme­diğiniz oldu mu? Gerginseniz, gevşemeniz pek kolay değil­dir. Nitekim bazı insanlar yalnızca uykudayken kendilerini gerçekten gevşemiş hissettiklerini söylerler. Elbette bizzat sizin kendinizi dinlendirmek için yapabileceğiniz şeyler vardır, ama bazen dışarıdan yardım almak da gerekir.

Araştırmalar göstermiştir ki, düzenli olarak gevşeyip ra­hatlamak, her türlü hastalıkla, ayrıca migren ve diğer baş ağrısı türleri de dâhil olmak üzere ağrı ve acıyla mücadele etmede kişiye yardımcı olmaktadır. Gerilim tipi baş ağrıla­rınız varsa, tam ve doğru biçimde gevşemek baş ağrılarınızı büyük ölçüde azaltacaktır. Çünkü baş ağrılarınızın asıl nedeni, stres ve gevşeyememektir.

Kendi başınıza gevşemek isterseniz, bu konuda yazıl­mış kitaplardan istifade edebilir, bazı basit egzersizleri evi­nizde uygulayabilirsiniz. Gevşemeye çalışmanın bir zararı olmaz; olabilecek en kötü şey, bunu başaramamanızdır! Yine de sizi uyarmış olayım, gevşeyip rahatlamayı başar­dığınız zaman uykuya dalabilirsiz.

Çok sessiz ve rahat bir yere oturun. Yumuşak bir mü­zik dinlemek işe yarayabilir (Piyasada doğada kaydedilmiş sesleri içeren birçok gevşeme CD’si bulunmaktadır). Gözle­rinizi kapayıp soluk alıp verişinize konsantre olun. Yavaş ve derin bir biçimde nefes alın. Olmayı çok isteyeceğiniz sakin bir yerde olduğunuzu hayal edin. Birçok insan için bu, bir kumsal ya da balık tutabileceği huzur veren bir ne­hir kıyısı olabilir. Kuşların veya etrafınızdaki suyun sesini hayal edin. Nefes alıp verişinize konsantre olmaya devam edin. Zihninizden sizi kaygılandıran bir şey geçmeye kal­karsa, örneğin işiniz hakkında düşünceler gelirse, çevreni­zi, saran doğa seslerini hayal edin. Belki gökyüzünde ya­vaşça ilerleyen bulutları veya ağır ağır kumsala uzanan dalgaları görebilirsiniz. Buna her gün 10-15 dakika kadar zaman ayırın. Bu yöntemle gevşemeyi öğrenebilirseniz hem psikolojik, hem de fiziksel sağlığınız açısından aşama kaydedersiniz.

Hipnoz

Hipnoz, esas olarak, özel bir gevşeme türüdür. Hipno-terapist farklı bir bilinç durumuna geçmenize yardımcı olur. Ancak hipnotize olduğunuzda olanları hatırlamayabi­leceğiniz için, güvenebileceğiniz bir hipnoterapistle çalış­manız gerekir. Çoğu kişi hipnotize edilebilir, ancak bu yön­tem yalnızca hipnotize edilmeyi isteyenlerde işe yarar. Te­levizyonda görebileceğiniz türden şov amaçlı hipnotizma seansları sizi yanıltmasın, hipnoz ciddi bir iştir. Baş ağrıla­rı ve migren söz konusu olduğunda, hipnoterapi en çok, kaynağı teşhis edilemeyen’ ağrılarda kullanılan bir yön­temdir. Baş ağrılarınız bir nedene bağlanamıyorsa, stres, kaygı gibi etkenlerden kaynaklanma olasılığı yüksektir. Nedenlerin psikolojik olduğu bu gibi durumlarda psikolojik tedavinin sonuç vermesi beklenebilir.

Tipik bir hipnoz seansında, bir sandalyede oturup te­rapistin size söylediklerini duyabileceğiniz ve ona cevap verebileceğiniz türden bir uykuya dalarsınız. Terapist, bi­linçaltı düzeyinde işe yarayacak birtakım başa çıkma stratejileri sunarak baş ağrılarınızı yenmenize yardımcı olur. Bir konuda ikazda bulunmak isterim: Sorunlarınızı yalnızca bir hipnoterapi seansında çözüp sizi iyileştirebileceğini iddia eden reklam ve ilanlara karşı temkinli olun. Doktorunuzdan size iyi bir hipnoterapist önermesini iste­yebilirsiniz.

Araştırma Özeti: Hipnozun Değeri

Bu araştırma, migreni azaltmada hipnozun etkisini ölçmek üzere yapılmıştır. Emmerson ve Trexler (1999) grup hipnozunun (bütün bir hasta grubunun aynı zamanda hipnotize edilmesi) ve hipnotik gev­şemenin, migrenin şiddeti, sûresi ve sıklığı ile birlikte ilaç ihtiyacı üzerinde yaradı bir etkisi olup olmadığını incelediler. Hipnozdan önce yaşadıkları migren ağ­rılarının şiddetini denetlemek amacıyla 12 hafta bo­yunca izledikleri migren hastası 25 gönüllüyü incele-diler. Hipnozdan sonra da. deneklerin gösterdiği be­lirtileri takip ettiler. Hipnoz, deneye katılanlarda yal­nızca migrenin verdiği ıstırabı ve sıklığını azaltmakla kalmadı, aynı zamanda alınan ilaç miktarını da ne­redeyse yarı yarıya azalttı. İncelemeye katılan orta­lama bir kişinin, hipnozdan önce migreni 54 saat sü­rerken, 26 saate indi, Buna ek olarak, gönüllüler ön­ceden iki haftada ortalama 3,8 migren krizi geçirir­ken, bu takam 2,3 oldu. Bu rakamları bir yıla yayar­sak, hipnozun migrenlilerin hayatında oldukça bü­yük bir erki gösterdiğin; görürüz. Normalde her biri, yılda ortalama 5335 saat migren ağrısı çekiyordu.

Bu hesapla söz konusu sürenin yılda 1893 saate düşebileceği düşünülüce, çektikleri ıstırabın yılda 3442 saat, başka bir deyişle 57 gün azalması anlamı­na gelen bir değişiklikti bu. Tabii, çalışmada yer alan hastalar 12 aylık takibe tabi tutulmadıkları için hip­nozun yararlı etkilerinin devam edip etmediğinden emin olamıyoruz. Yine de, en azından tedavinin olma potansiyeli taşıdığını biliyoruz.

Kombinasyon Tedavileri

Ağrılar söz konusu olduğunda en iyi sonuç, tıbbi, ta­mamlayıcı ve psikolojik tedavilerin bir arada kullanılma­sıyla elde edilir. Farklı tedavi yöntemlerinin bir araya gel­mesi hem beden hem de zihin üzerinde iyileştirici etki gös­terir. Kimi zaman en korkunç migrenlerden mustarip kişi­ler bile, oldukça kolay bir biçimde “iyileştirilebilir.” Dokto­runuz, ağrılarınızın nedenlerini tespit etmek üzere sizinle beraber çalışırken, tamamlayıcı kaynaklardan yardım ara­manız ve bir psikologla görüşmeniz gerekli hale gelebilir. Ağrılarınızın nedenlerini anlamak ne kadar güç olursa, farklı tedavilerin bileşimine ihtiyaç duyma olasılığınız o derece artar. Ancak unutmayın ki, tedavide sosyal destek görebilmek de yadsınamayacak kadar önemlidir. Sizinle il­gilenip yardımcı olacak bir aileniz ve arkadaşlarınız varsa, bu şansınızı kullanmaya bakın. Böylesi bir destekten mahrumsanız, bulunduğunuz bölgede -varsa- baş ağrıları ve migrenle ilgili destek gruplarına katılabilirsiniz. Bu tür gruplar sayesinde elde edebileceğiniz bilgi ve yardımı kü­çümsemeyin. Sırf yalnız olmadığını bilmek bile, birçok in­sanın kendini daha iyi hissetmesini sağlar.

Plasebo Etkileri Hakkında Bir Not

Bedenin işleyişi üzerinde etkisi olmayan, ancak psiko­lojik yollarla hastalıkların belirtilerini hafifletebilen madde ya da terapilere plasebo denir. Çoğu kitapta plasebo etkile­rinin tamamlayıcı tedaviler arasında sayıldığını görürsü­nüz, bunun iki nedeni vardır: Birincisi, bu tedavi yöntem­lerinden bazıları gerçek anlamda iyileştirici olabilmek için fazla fantastik görünür ve sahiden de birer para tuzağıdır. Bununla birlikte, bazı doktorlar da tamamlayıcı tedavilere karşı fazla olumsuz bir tutuma sahiptir. Giderek artan sa­yıda araştırma, bunun haksız olabileceğini, kimi durumlar­da bu türden tedavilerin son derece gerçek etkilerinin ola­bileceğini gösterir.

Ancak ister tıbbi, ister psikolojik, isterse tamamlayıcı olsun, bütün tedavi uygulamaları bir plasebo etkisi ile iliş­kili olabilir. Her şeyden önce, size bakacak veya sizinle il­gilenecek birilerinin olması kendinizi daha iyi hissetmeniizi sağlar. Bu nedenle, doktorla görüşmenizin de, bir refleksologla veya bitkisel tedavi uzmanıyla görüşmeniz kadar plasebo etkisine yol açması muhtemeldir. Yine de önemli olan, plasebo etkisinin miktarıdır. Bazı tedaviler bütünüy­le plasebo gibi görünürken, tıbbi tedavinin yol açacağı pla­sebo etkisi nadiren dikkate alınır.

Özet

• Elbette tamamlayıcı tedavileri deneyin, ancak önce­ sinde mutlaka bu konuda doktorunuzla görüşün.

• Seçtiğiniz tedavi yönteminin doğru ve uygun olup ol­madığını iyice araştırın. Tamamlayıcı tedavi uygula­yan herkes, profesyonel ve dürüst değildir. Ayrıca bu türden uygulamalarda bulunan birçok kişi, yetkili ku­rumların denetiminde değildir.

• Psikolojik yardım almak, hayatınızın kalitesini büyük öl­çüde yükseltebilir. Uygun insanlardan yardım istemek konusunda herhangi bir utanç, kaygı ya da korku duymayın.

Baş ağrıları ve migrenin iyi bir tarafı, çok yaygın olma­ları, dolayısıyla konuyla ilgili bilgi ve yardım kaynaklan açısından bir bolluğun söz konusu olmasıdır. Aşağıdaki listede bunlardan bazılarını incelerken “kartopu etkisi” ile giderek daha fazla bilgi ve tavsiyeyle karşılaşacaksınız. Tavsiyenin kalitesi ve miktarı her zaman değişiklik göste­rir. Bulacağınız her şey, %100 güvenilir olmayacağı gibi, ulaşabileceğiniz bilgilerin doğruluğunu denetlemek veya onaylamak da çoğunlukla mümkün değildir. Maalesef in­ternetin böyle bir tehlikesi vardır; bir yandan kaliteli ve güncel bilgilere ulaşmak isteyenler için değerli bir kaynak olabilirken, diğer yandan da sahte ilaçlar satmaya çalışan (ki bunlar bazı durumlarda sorununuzu daha da büyütebi­lir) “şarlatan’larla ve baş ağrılarıyla ilgili korku hikâyeleri anlatan felaket tellallarıyla dolu bir ortamdır. Elbette bilgi ve tavsiye almak için internetten yararlanacaksınız, fakat hangi siteleri seçeceğiniz konusunda titiz davranmaya ça­lışın. Nitelikli insanların, bu konunun uzmanlarının etkin olduğu sitelerden istifade etmeye çalışın, örneğin üniversi­telerin tıp fakültelerinin sitelerini ziyaret edin. Açık bir bi­çimde size bir şey satmaya çalışan sitelerden uzak durun ya da en azından bunun onların temel varlık sebebi oldu­ğunu her zaman aklınızda bulundurun. Tereddüde düşer­seniz şüpheci davranın.

Kitaplar

“99 Sayfada Migren ve Baş Ağrısı”, Cankut Tulunay, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İnceleme Dizisi

“Migren”, Oliver Sacks, İletişim Yayınlan, Başvuru Dizisi

“Migren”, Eileen Herzberg, Alkım Kitabevi, Doğal Yol­lardan Yararlanma Dizisi

“Baş ve Boyun Ağrısı Sendromlari; Klinik, Tanı, Medi-kal ve Fizik Tedavi” Walter Paulus, Peter Schöps, Yüce Ya-.yımları

Tıp Profesyonelleri

İlk etapta, baş ağrılarınızın özel bir tedavi gerektirip ge­rektirmediğini öğrenmek veya endişelenecek bir şey olma­dığını anlayıp rahatlamak için, -varsa aile hekiminize- bir pratisyen hekime başvurup tavsiyelerini dinleyin. Baş ağ­rılarınızın türüne bağlı olarak, uzman bir doktorla görüş­meniz de gerekebilir. Birçok hastanede bu amaçla kurul­muş baş ağrısı klinikleri bulunur. Ayrıca özel klinikler de mevcuttur.

Doktorunuzun sizinle yeterince ilgilenmediği düşünce­sine kapıldıysanız bile, tıptan yardım alma konusunda ıs­rarcı olun. Yalnız lütfen bunu hoş bir üslupla yapmaya dikkat edin. Dik başlı veya huysuz değil de ilgili ve endi­şeli görünürseniz, doktorunuzun da size olumlu davranma ihtimali çok daha yüksek olur. Doktor olsaydınız şu sözle­re nasıl tepki vereceğinizi bir düşünün:

“Hâlâ çok endişeliyim. Rahatlatmam için görüşe­bileceğim biri daha var mıdır acaba? Her ihtima­le karşı…”

“Memnun değilim. Bence siz yanılıyorsunuz, ikin­ci bir teşhis istiyorum.“

Elbette ki doğru olan, ilk yaklaşımdır. Doktorlar da her­kes gibi gücenebilir veya incinebilirler. Bir hata yapmış olabileceklerini düşünseniz bile, onlara ince davranırsanız, karşılığında aynı şekilde muamele görme ihtimalinizi yük­seltirsiniz.

Bir uzmanla görüşecek olursanız, bu muhtemelen bir nörolog olacaktır. Beynimiz sinir hücrelerinden oluştuğu ve ağrı sinyalleri, sinir hücreleri tarafından gönderildiği için baş ağrılarını nörologların incelemesi gayet yerindedir.

Tamamlayıcı Tedavileri Uygulayanlar

Tamamlayıcı tedaviler evreni çok geniştir ve bunları uygulayan herkes güvenilir ve dürüst değildir. Hatta bazı terapiler tehlikeli bile olabilir, bundan dolayı denemeyi dü­şündüğünüz tamamlayıcı yaklaşımları iyice araştırma­nızda ve doktorunuza bunlardan bahsetmenizde fayda vardır.

Aşağıda, deneyebileceğiniz tedavi yöntemlerinden yal­nızca küçük bir bölümünü sıraladık. Bu listeye dâhil edil­miş olmak bir onay anlamına gelmediği gibi, hariç tutulmak da uyarı anlamına gelmez. Aşağıdaki tedaviler, nis­peten yaygın ve kolay ulaşılabilir olmaları, ayrıca bazı baş ağrısı ve migren hastalarına fayda sağladıklarının görül­mesi nedeniyle listelenmiştir. Daima aklınızda tutun: Ta­mamlayıcı tedaviler modern tıbbın yanı sıra uygulanmalı­dır, lütfen doktorunuza görünmek yerine tamamlayıcı tıb­ba başvurmayın.

Aromaterapi, Refleksoloji, Homeopati, Herbalizm, Çin Tıbbı, Çin Bitkisel Tedavi Yöntemleri, Tedavi Edici Masaj.

Özet

• Kütüphanelerde baş ağrıları ve migrenle ilgili birçok kaynak bulabilirsiniz.

• İnternetten yararlanırken dikkatli olun, gireceğiniz site­ler konusunda seçici davranın,

• Çok fazla tıbbi metin okuyarak kendi kendinizi korkut­mayın. Istırap çektirse de, endişe verici olsa da, baş ağrılarının çok büyük bir bölümü hayati tehlike arz et­mez.

• Doktorunuzdan yardım istemeye çekinmeyin. Yardım ve bilgi alma konusunda doktora başvurmak çok iyi bir adrestir.

Bu liste, baş ağrınızın türünü belirlemenize yardımcı ol­mak amacıyla hazırlanmıştır. Baş ağrıları ve migren konu­sunda uzman bir doktor tarafından kontrol edilmiş ve onaylanmıştır; bununla birlikte, doktor teşhisinin yerine geçmesi gibi bir niyet taşımamaktadır, her zaman için ön­celikle doktora görünmeniz gerekir. Baş ağrınız, alışılmamış derecede şiddetliyse, uzun sürdüyse (bir ya da iki günden fazla) veya kafanıza aldığınız darbe gibi yaralanmaların so­nucunda ortaya çıktıysa derhal bir doktora görünün. Ağrı­nız çok şiddetliyse, başınız dönüyorsa veya ışığa karşı çok duyarlıysanız araba kullanmamanız gerektiğini unutma­yın. Doktora gitmek için başka bir yol bulun. Bir arkadaşı­nızdan veya_; eşinizden size yardımcı olmasını isteyin.

Kontrol listesinin değerlendirmesi, çoğunluk esasına göre yapılır. Baştan sona bütün bölümlerin üzerinden geçin ve durumunuzla ilgisi olan ifadenin yanındaki kutuyu işa­retleyin. Bitirdiğinizde bütün listeyi gözden geçirin. Büyük bir ihtimalle bölümlerden birindeki kutuları diğerlerinden daha fazla işaretlemiş olacaksınız. Eğer öyleyse, muhteme­len o kategoride listelenen baş ağrısı türüne sahipsinizdir. İki kategoride eşit sayıda işaretiniz varsa, birden fazla baş ağrısı türünden mustarip olmanız mümkündür. Tam da bu nedenle, doktorunuzla konuşmanız gerekmektedir.

Gerilim Tipi Baş Ağrısı

• Kafam sanki sıkı bir şeritle çevrilmiş gibi.

• Boynum ve omuzlarım ağrıyor ve boynumda sertleşme, var.

• Yokladığımda çoğunlukla başımın yan tarafında, şakaklarının yakınında ağrıyan, hassas bir nokta bulunuyor.

• Basımdaki ağrı sabit ve sürekli.

• Eğildiğimde veya tuvaletimi yapmakta zorlandığımda baş ağrım artabiliyor.

• Ateşim normal.

Kronik Baş Ağrısı

Gerilim tipi baş ağrısı kategorisinde yer alan belirtileri yaşıyorum ancak:

• Ağrılarım birkaç gün sürebiliyor.

• Ağrılar en azından altı aydır devam ediyor.

• Her ay 15 gün gibi uzun bir sureyi baş ağrısıyla geçiri­yorum.

Aurasız Migren

• Ağrı başımın bir yanında.

• Zonklayan bir ağrı.

• Işığa aşırı duyarlıyım.

• Gürültüye aşın duyarlıyım.

• Konuşurken doğru kelimeleri bulmakta güçlük çekiyo­rum.

• Sessiz ve karanlık bir yer bulup uyumam gerekiyor.

• Midem bulanıyor, bazen kusuyorum.

• Ateşim normal.

• Ağrının süresi 72 saate kadar çıkabiliyor.

• Fiziksel faaliyet, durumu ağırlaştırabiliyor.

Auralı Migren

Auralı migren, aurasız migrenle aynıdır ancak fazladan başka belirtiler de gösterir.

• Baş ağrılarım başlamadan önce bunlardan birini veya daha fazlasını yaşıyorum:

• Baş dönmesi

• Uyuşukluk

• Karıncalanma

• Tuhaf bir tat veya koku

• Görüş alanımı bir taraftan bir tarafa kat eden bir ışık yayı

• Parıldayan ışıklar

Küme Baş Ağrısı

• Ağrı kesinlikle işkence gibi.

• Ağrı ani veya keskin.

• En çok göz çukuru bölgem ağrıyor.

• Gözüm veya burnum akıyor.

• Gözkapağım düşüyor.

• Ağrının olduğu taraftaki gözümün bebeği diğerinden da­ha küçük.

• Bazen kendimi, acıyla baş edebilmek için dolanıp durur­ken veya “dans ederken” buluyorum.

• Ateşim normal

• Ataklar, birkaç hafta veya ay boyunca günde sekiz de­faya varan kümeler halinde gerçekleşiyor.

• Ağrı genellikle birkaç saatten fazla sürmüyor.

Diğer Baş Ağrıları ve Belirtileri

Bu kutulardan herhangi birini işaretleyecek olursanız, lütfen en kısa zamanda bir doktora görünün, zira acilen te­davi edilmesi gereken bir sağlık sorununuz olabilir.

• Ağrı ani ve çok şiddetli.

• Vücudumun bir tarafında uyuşukluk hissediyorum/his­settim.

• Kusuyorum/kusuyordum ve yüksek ateşim var.

• Sanki birisi enseme kalın bir sopayla vurmuş gibi hisse­diyorum.