Evet. Alerjik hastalık, bazen meslek hastalığı şeklinde görülür. İşyeri ortamında bulunan bir alerjenle temasa bağlı olarak ortaya çıkar. Yakınmaların işe girdikten sonra başlaması, işyerinden uzakta olunduğu zamanlarda (tatil ve seyahatlerde) gerilemesi, aynı işyerinde birden çok ki­şide benzer şikâyetlerin görülmesi meslek hastalığını dü­şündürmelidir.

Hangi mesleklerde alerjik hastalıklar daha sık görülür?

Çiftçiler, hayvancılıkla uğraşanlar (sığır, kuş, kümes hayvanı besleyenler, veterinerler, defi, yün işinde çalışanlar…), biyolojik ajanlarla çalışanlar (laborantlar, besin ve deterjan sanayinde çalışanlar…), tozlu işlerde çalışanlar (keresteciler, marangozlar, fırıncılar, değirmenciler…), kimyasallarla teması olanlar (boyacılar, kimyagerler, plas­tik endüstrisinde çalışanlar…), lastik eldiven kullananlar (sağlık personeli, temizlik işinde çalışanlar…) ve daha bir­çok iş kolunda sık sık alerjik hastalıklara rastlanmaktadır.

Bazı kişiler, çevremizde yaygın olarak bulunan alerjenlere, diğerlerinden daha çok duyarlı olur (atopik kişiler) ve çok daha abartılı tepkiler verirler. Bu duruma alerji denil­mektedir.

Alerjik yapıya sahip olmak bir hastalık mıdır?

Hayır. Toplumda yaşayan bireylerin, yaklaşık %30′u alerjik tabiattadır. Bu kişiler, duyarlı oldukları bazı alerjenlere karşı özel E tipi antikorlar aracılığıyla abartılı bir reak­siyon geliştirebilme özelliğine sahiptirler. Bu tip antikorla­ra bağlı olarak, bazen değişik alerjik hastalıklar ortaya çı­kabilir. Ancak tek başına alerjik bünyeye sahip olmak, ya­ni atopik olmak bir hastalık değildir; bu, alerjik hastalıkla­ra yatkın olma durumudur.

Alerjik bünyeye sahip olmak neye bağlıdır?

Bu tamamen ailesel geçişli (irsi) bir durumdur.

Genetik geçiş dışında çevresel faktörlerin bir etki­si yok mudur?

Atopik olma veya olmama durumu, tamamen genetik olarak belirlenmektedir. Ancak atopik kişilerde alerjik has­talıkların gelişip gelişmemesi, çevresel alerjenlerle karşılaş­ma yoğunluğuna bağlı olarak değişir. Kişi daha dünyaya gelmeden gebelik döneminde veya hayatın erken döne­minde, emzirme süresince annenin sigara içmesi, alerjik gıdalar tüketmesi, ortamın alerjen yoğunluğunun fazla ol­ması gibi faktörler atopik kişilerde alerjik hastalıkların gö­rülme sıklığım etkiler.

Alerjik hastalıklar psikolojik nedenlerle görülebilir mi?

Alerjik hastalıklar psikolojik veya psikosomatik hasta­lıklardan farklıdır. Ancak alerjik hastalıkların gelişiminde, yakınmaların ortaya çıkmasında ve hastalığın kontrolünde psikolojik durumun da etkisi olabilir. Ayrıca psikolojik has­talıklarla ayrımı gerekebilir.

Alerjik hastalıklar nelerdir?

Astım, alerjik burun nezlesi ve sinüzit, alerjik göz nez­lesi, burun polipleri, alerjik orta kulak iltihabı, ürtiker ve egzama gibi alerjik deri hastalıkları, gıdalara bağlı alerjik reaksiyonlar, çeşitli ilaç ve kimyasallar ile arı ve böcek sokmalarına bağlı alerjik reaksiyonlar öncelikli olarak sa­yılması gereken alerjik hastalıkların arasındadır.

Alerjik bünyeli bir kişide bu hastalıkların hepsi bir­den bulunur mu?

Vücudun alerjenlere verdiği reaksiyon belirli organlara özel dağılım gösterir. Yani bir organda alerjik reaksiyona bağlı sorun yaşanırken; diğerinde sorun olmayabilir. Bazı kişilerde, sayılan hastalıkların birkaçı birden bulunabilirse de bu şart değildir.

Alerjik hastalıklarla uyumlu yakınmaları olan kişilerde, ailede benzer hastalığı olanların varlığı; şikâyetlerin süre­ğen ve tekrarlayıcı olması; mevsimlere göre değişmesi; di­ğer alerjik hastalıkların eşlik etmesi gibi özelliklerin görül­mesi teşhisi destekler. Kanda eozinofil sayısının ve E tipi özgül antikorların yüksek bulunması, alerjik cilt testleri ve hastalığın tipine göre değişen diğer tetkiklerle kesin teşhis konulabilir.

Hastalığın tipine ve ağırlığına, hastanın yaşma ve cin­siyetine göre belirtiler değişir.

Alerjik sinüzit, burun ve göz nezlesinde

Yılın belirli ay­larında veya tüm yıl boyunca devam eden hapşırma, bu­runda kaşıntı, akıntı ve tıkanıklık görülür. Geniz akıntısı, boğazda gıcıklanma, gözlerde yaşarma, kızarıklık ve ka­şıntı, kulakta dolgunluk, hışırtı ve kaşıntı, baş ve kulak ağrısı, koku alma bozukluğu, tat almama, ses değişmesi olabilir.

Anjiyonörotik ödem ve anafilakside

Vakanın ağırlığına bağlı olarak değişen derecelerde yüzde, dudaklarda, dilde, boğazda aniden şişme, tıkanma, ciltte solukluk, kızarıklık, kaşıntı ve kabarıklıklar, döküntüler, nefes darlığı, hırıltılı solunum, tansiyon düşmesi, ateş, terleme, çarpıntı, kalpte ritim bozukluğu, morarma, kusma, karın ağrısı, ishal, ha­vale geçirme, solunum durması ve ölüm olabilir.

Astımda

Nefes darlığı, öksürük, hırıltılı solunum, gö­ğüste tıkanıklık olabilir. Bu yakınmaların aniden ve krizler şeklinde ortaya çıkması, bir müddet sonra kendiliğinden veya tedaviyle düzelmesi, sonra tekrarlaması, gece uyku­dan uyandıracak şekilde olması tipik astım belirtileridir.

Cilt alerjilerinde

Ciltte kaşıntı, kurdeşen denilen kaba­rıklıklar, kırmızı renkli döküntüler, sulanma, kabuklanma, deride kalınlaşma ve renk değişikliği görülebilir.

Mide barsak kanalı alerjilerinde

Bulantı, kusma, ishal, karın ağrısı, iştahsızlık, kilo kaybı, gelişme geriliği, kansız­lığa bağlı halsizlik, solukluk, göz kapakları ve bacaklarda şişlikler gibi yakınmalar olabilir.

Bu şikâyetler alerjik hastalıklar dışında başka ne­denlerle oluşamaz mı?

Evet oluşabilir. Bunların hiçbirisi, alerjik hastalıklara özgü değildir. Yakınmaların süreğen ve tekrarlayıcı özel­likte olması, mevsimlerle ilişki göstermesi, ailede benzer yakınmaları olan başka kişilerin bulunması veya aşağıda açıklanan alerjenlerden birisiyle temas sonrası bu yakın­maların ortaya çıkması, alerjik bir hastalığın varlığım gös­teren işaretlerdir.

Sık görülmeleri, süreklilik göstermeleri, kişinin perfor­mansını yakından etkileyerek yaşam kalitesini düşürmele­ri, iş gücü kaybı ve okul devamsızlığına yol açmaları ve anafilaksi, anjiyonörotik ödem gibi bazen ölümcül olabilen formlarının da bulunması nedeniyle, alerjik hastalıklar önemli sağlık sorunları arasında yer alır.

Alerjik hastalarda kriz olur mu?

Evet. Alerjik hastalıkların bazılarında, aniden kriz şek­linde gelişen ağır tablolar oluşabilir. Üstelik bu durum tekrarlayıcıdır. Astımda, penisilin alerjisinde, arı-böcek sok­masında ve anjiyonörotik ödemde tehlikeli, ölümcül kriz­ler olabilir. Alerjik tabiatlı olan ve alerjik hastalığı olan ki­şilerin ve yakınlarının, böyle acil bir durumda ne yapma­ları gerektiğini bilmesi ve müdahale için gerekli ilaç ve ci­hazları sürekli yanlarında taşıması gerekir.

Alerjiye bağlı olarak aniden ortaya çıkan ve acilen te­davi edilmezse ölümcül olabilen sistemik ve tehlikeli bir hastalıktır. Arı sokması, penisilin vb bir ilacın damardan verilmesi gibi alerjenlerle temas sonrası, dakikalar içinde başlar. Durumun ağırlığına bağlı olarak, değişen dereceler­de yüzde, dudaklarda, dilde ve boğazda aniden şişme, tı­kanma, ciltte solukluk, kızarıklık, kaşıntı ve kabarıklık, döküntü, nefes darlığı, hırıltılı solunum, tansiyon düşmesi, ateş, terleme, çarpıntı, kalpte ritim bozukluğu, morarma, kusma, karın ağrısı, ishal, havale geçirme, solunum dur­ması ve ölüm olabilir.

Böyle bir durumda ne yapılmalıdır?

Maalesef bu durumda hasta ve yakınlarının yapacağı fazla bir şey yoktur. Ancak gerekli ilaçların bulunduğu bir ortamda, bir hekim bu duruma müdahale edebilir. Hasta derhal bir sağlık kuruluşuna götürülmelidir. Alerjik bünye­si olduğu bilinen kişinin hastane dışında enjeksiyon yaptır­maması, ilaçlı film gibi tetkikler yapılırken durumunu belirt­mesi, kendisine dokunan besin ve ilaçları kullanmaması ve arı sokması için tedbir alması gerekmektedir. Hastaların kullanımı için enjeksiyona hazır formda acil antialerjik etki­li ilaçlar bulunmaktadır. An-böcek sokmalarına duyarlı olan, anjiyonörotik ödem atakları geçirmiş alerjik kişiler, yanlarında bu tür acil müdahale ilaçlan taşımalı; kendileri ve yakınları bunların nasıl kullanılacağını öğrenmelidir.

Birçok ilacın, tedavi edici olanların yanında istenmeyen etkileri de vardır. Bunlardan bazıları alerjik reaksiyonlara bağlıdır. Kullanılan ilaca; kullanan kişinin yaşına, cinsiye­tine, genetik özelliklerine ve diğer hastalıklarına; daha ön­ce aynı ilacı alıp almadığına; ilacın veriliş yoluna bağlı olarak, bu tür reaksiyonların görülme olasılığı değişmektedir. Hemen her ilaç alerjiye neden olabilirse de, bazı ilaçların kullanımı sırasında alerjiye daha sık rastlanır. İlaca bağlı alerjik olaylar, ciltte görülen kurdeşen ve egzamadan kan hücrelerinin sayı ve fonksiyon bozukluklarına; anafilaksi, ateş, serum hastalığı gibi sistemik sorunlardan ani nefes darlığı, sanlık, zatürree, göğüste ve karında su toplanması gibi belirli organlarda ortaya çıkan patolojilere kadar çok farklı görünümlere sahiptir. İlaç alımıyla alerjik reaksiyo­nun başlaması arasında geçen süre, birkaç dakikadan bir iki haftaya kadar değişmektedir. Bir ilaç kullanırken orta­ya çıkan yeni bir sağlık sorunu, ilaçla ilişkili veya ilişkisiz olduğuna karar verilemese bile, o ilacı reçete eden hekime bildirilmelidir. Eğer hasta geçmişte herhangi bir ilaca karşı alerjik reaksiyon geliştirmişse, başka ilaçları kullanması gerektiğinde de, bu durumunu hekime bildirmelidir. Çün­kü, bazı ilaçlar arasında çapraz etkileşimler olabilmektedir. Penisilin alerjisi, çeşitli röntgen filmlerinin çekilmesi sıra­sında kullanılan boyar maddelere karşı ortaya çıkan reak­siyonlar ve astımlıların aspirine karşı duyarlılığı, özellikle belirtilmesi gereken ilaç alerjileri arasındadır.

Çocuklara uygulanan aşılar alerji yapar mı?

Hazırlanması sırasında aşıya karışabilen yumurta pro­teinleri ve bazı jel maddelere bağlı alerjiler görülebilir. Yu­murta yediğinde anafilaksi tipinde şiddetli alerjik reaksi­yon geliştiren kişilere, yumurta kaynaklı aşılar yapılma­malıdır. Ancak yumurta yiyince deri döküntüsü gibi hafif alerjik reaksiyonu olanlar, aşıdan alıkonulmamalıdır. Ka­rar verilemediği durumlarda deri testi yapılabilir.

Toplumda yaşayan kişilerin %15-20’si bazı gıdalara karşı alerjisi olduğunu söylerken, yapılan araştırmalarda bu oranın % 1-2′den fazla olmadığı görülmüştür. Besin alerjilerine, çocuklarda daha sık rastlanır. Yaş ilerledikçe, çoğunlukla alerji ortadan kalkar. Gıdalar, alerjik olaylar dı­şında besin zehirlenmesi, besin entoleransı7 gibi önemli sorunlara yol açabilir ve bunların alerjik olaylardan aynım zor olabilir. Alerjiye en sık yol açan besinler; inek sütü, ta­vuk yumurtası, soya fasulyesi, ceviz, fındık, balık ile buğ­day ve diğer tahıllardır. Besinin alınmasından sonraki da­kikalar veya saatler içerisinde, alerjinin yerleştiği bölgeye bağlı olarak değişik şikâyetler görülmeye başlar. Dudaklar­da, dilde, boğazda şişme, yanma, kaşıntı, yüzde kızarıklık, seste kabalık görülebilir. Kramp şeklinde karın ağrıları, bu­lantı, kusma ve ishal ortaya çıkabilir. Bebeklerde gelişme geriliği dikkati çeker. Hapşırma, burunda kaşıntı, akıntı, tı­kanıklık, göz yaşarması ve gözlerde kaşıntı olabilir. Astım tablosu gelişebilir. Bunların besinlere bağlı olup olmadığı ve hangisinden kaynaklandığı testlerle anlaşıldıktan son­ra, o besin hastaya verilmez. Bir süre bu gıdayı almayan kişinin duyarlılığı zamanla kaybolabilir.

Gıda Katkı Maddeleri Zararlı Mıdır?

Modern yaşamın getirdiği zorunluluklar, eskiden evler­de doğal ve taze olarak hazırlanan gıdaların yerini, fabri­kalarda üretilen ve uzun süre bozulmadan saklanması ge­reken gıdaların almasına neden olmuştur. Gıdalara hazırlanması sırasında renklendiren, koku veren ve bozulmayı önleyen bazı kimyasal maddeler kullanılmaktadır. Doğal beslenmede yeri olmayan bu kimyasallar, hem astımlı ve alerjik nezleli bazı kişilerde sorunlara yol açmakta, hem de alerji dışında kalp-damar hastalıklarına ve kansere neden olabilmektedir.

Lateks, %99 oranında Brezilya’da yetişen tropikal kau­çuk ağacının özsuyundan üretilir. Kauçuk içeren ürünler, alerjik reaksiyonlara neden olabilir. Bilhassa hekimlerin bi­zar olduğu bu durumda, cerrahide kullanılan lateksten ma­mul eldivenler, bu eldivenlerin giyilip çıkarılması sırasında ortama yayılan toz, elastik yapışkan bantlar, çeşitli sonda ve kateterler, lastik ayakkabılar, plastik halı arkalan, spor malzemeleri ve aşınan oto lastiklerinden yola dağılan kı­sımlar; ciltle temas veya solunum yoluyla vücuda girmekte ve kurdeşen, burun nezlesi, göz nezlesi, nefes darlığı, dilde ve boğazda şişme gibi değişik reaksiyonlar ortaya çıkmaktadır. İlginç olan şudur ki, gıda ambalajlarının bir­çoğunda lateks maddesi kullanılır. Ancak bunların, alerji hastalarında soruna yol açıp açmadığı netleşmiş değildir.

Herhangi bir maddeye uzun süreli olarak temas etmek suretiyle ortaya çıkan bir çeşit cilt alerjisidir. Buna neden olan maddeler arasında, öncelikle sabun ve deterjanlar, lastik eldivenler, kemer, kolye gibi aksesuarlar, gömlek, kaşkol gibi giysiler sayılabilir. Söz konusu maddeyle temas edilen cilt alanında kızarıklık, kabarıklık, kalınlaşma, çat­lak, soyulma, kaşıntı, sulanma ve kabuklanma görülebilir.

Bazı kişilerde hamam böceği, kalorifer böceği, tahtaku­rusu, sivrisinek, at sineği ve pire gibi haşerelerin ısırması­na, bunların tükürük ve dışkılarının solunum veya cilt yo­luyla vücuda girmesine ve arı sokması sırasında vücuda giren zehre karşı alerjik reaksiyonlar gelişebilir. Böcek alerjenleri, alerjik burun nezlesi ve astıma neden olabilir­ken, an sokmasından sonra 10-15 dakika içinde sokma yeriyle sınırlı olarak ya da tüm vücuda yayılmış biçimde reaksiyon gelişebilir. Bu olay tehlike arz edebilir. Anya alerjisi olanların, yanlarında arı soktuğu takdirde acil mü­dahale için iğne, sprey, hap türü ilaçlar taşımaları ve bun­ları kendi kendilerine kullanmayı öğrenmeleri gerekir. Özel aşı ile tedavi de etkili olmaktadır.

Ev tozu, küf mantarları, kedi, köpek, kuş tüyleri, çeşit­li ağaç, ot ve çayır polenleri, böcek ve haşereler, bazı pa­razitler, bazı gıdalar, penisilin gibi bazı ilaçlar, güneş, rüz­gâr, soğuk, kirli hava ile çeşitli kimyasal maddeler gibi çok fazla sayıda madde alerjenik özellik taşır. Havada, kullan­dığımız gıdalarda, ilaç ve giyim eşyalarında çok sayıda alerjen bulunmaktadır.

Yapılan çalışmalara göre, ülkemizin 9.000′i aşkın doğal bitki türünden oluşan zengin bir florası vardır. îklim ve coğrafi değişkenlere bağlı olarak bölgelerimize farklı bitki örtüleri hâkimdir. Karadeniz ve Marmara bölgelerinde Av­rupa ve Sibirya florası, Batı ve Güney Anadolu’da Akdeniz florası, îç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da ise İran-Turan florası özellikleri görülür. Karadeniz bölgesindeki ılıman iklim, yüksek nem ve zengin bitki örtüsü, havayla taşınan aeroalerjenler için son derece elverişli koşullar sağlar.

Alerjenlere Karşı Reaksiyon Ne Zaman Ortaya Çıkar?

Çevremizdeki çok sayıda alerjen solunum yolu, sindi­rim kanalı, cilt ve mukozalar ile enjeksiyon sırasında da­mar yoluyla vücuda girebilir. Bunlar sadece hassas kişiler­de duyarlılaşma süresini takiben sorunlara yol açar.

Evet. Bazı alerjenlerin yoğunluğu belirli mevsimlerde artar. Diğerleri ise her mevsimde sabit olarak bulunur. Po­len, mevsimsel alerjinin en sık rastlanan nedenidir. Ancak iklime bağlı olarak hava sıcaklığının ve nispî nem oranının farklılaşmasıyla ev tozu akarları, küf mantarları gibi ha­vayla taşman diğer alerjenlerin yoğunluğu değişir. Nisan ve mayıs, atmosfer havasında polen yükünün en çok art­tığı aylardır. İlkbaharda, alerjik yapılı kişilerde astım-, sa­man nezlesi, göz nezlesi gibi yakınmalar ortaya çıkabilir veya artabilir.

Bahar nezlesi, mevsimsel astım ne anlama gelir?

Bazı alerjik kişiler yılın diğer zamanlarında hiçbir önemli sorun yaşamazken, sadece belli bir iki ayda her yıl tekrarlanan belirtiler gösterebilirler. Bunlar çoğu zaman polene bağlı yakınmalardır. Kişiye göre değişmekle birlik­te, en sık bahar veya güz aylarında görülür. Bu kişilerin, şikâyetlerin ortaya çıktığı dönemden 15 gün öncesinden başlayıp, yakınmalarının sonlandığı dönemden 15 gün sonrasına kadar tedavi almaları gerekir.

Evet. Alerjik hastalık, bazen meslek hastalığı şeklinde görülür. İşyeri ortamında bulunan bir alerjenle temasa bağlı olarak ortaya çıkar. Yakınmaların işe girdikten sonra başlaması, işyerinden uzakta olunduğu zamanlarda (tatil ve seyahatlerde) gerilemesi, aynı işyerinde birden çok ki­şide benzer şikâyetlerin görülmesi meslek hastalığını dü­şündürmelidir.

Hangi mesleklerde alerjik hastalıklar daha sık görülür?

Çiftçiler, hayvancılıkla uğraşanlar (sığır, kuş, kümes hayvanı besleyenler, veterinerler, defi, yün işinde çalışanlar…), biyolojik ajanlarla çalışanlar (laborantlar, besin ve deterjan sanayinde çalışanlar…), tozlu işlerde çalışanlar (keresteciler, marangozlar, fırıncılar, değirmenciler…), kimyasallarla teması olanlar (boyacılar, kimyagerler, plas­tik endüstrisinde çalışanlar…), lastik eldiven kullananlar (sağlık personeli, temizlik işinde çalışanlar…) ve daha bir­çok iş kolunda sık sık alerjik hastalıklara rastlanmaktadır.